West Flowing River : भारताचा नकाशा बदलणारी नदी.. तापी पश्चिमेकडे का वाहते?
भारतात बहुतांश नद्या पूर्वेकडे वाहतात. पण तापी नदी मात्र पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला मिळते. यामागची नेमकी भौगोलिक कारणे कोणती, ते आज आपण जाणून घेऊया.
उलटा रूट.. तापी नदी अरबी समुद्राला का मिळते?
भारतातील नद्यांचा प्रवाह सामान्यतः पूर्वेकडे असतो. गोदावरी, कृष्णा, महानदी यांसारख्या प्रमुख नद्या पूर्वेकडे वाहून बंगालच्या उपसागराला मिळतात. पण तापी नदी मात्र पूर्णपणे वेगळी म्हणजे पश्चिमेकडे वाहते. भारतीय द्वीपकल्पाची भौगोलिक रचना आणि विशेषतः 'रिफ्ट व्हॅली' (खचदरी) हे ती अरबी समुद्राला मिळण्यामागचे प्रमुख कारण आहे.
तापी नदीचा उगम आणि भौगोलिक प्रवास
तापी नदी मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताई येथे सातपुडा पर्वत रांगांमध्ये उगम पावते. तिथून मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात या राज्यांमधून प्रवास करत ती गुजरातमधील खंभातच्या आखाताजवळ अरबी समुद्राला मिळते. या नदीची एकूण लांबी सुमारे ७२४ किलोमीटर आहे. पूर्णा, गिरणा आणि पांझरा या तिच्या प्रमुख उपनद्या आहेत.
रिफ्ट व्हॅलीचा तापी नदीवर काय परिणाम होतो?
तापी नदी पश्चिमेकडे वाहण्याचे मुख्य कारण 'रिफ्ट व्हॅली' आहे. जमिनीच्या थरांमध्ये भेगा पडल्याने दोन समांतर पर्वतांच्या मधील भाग खचतो, त्याला रिफ्ट व्हॅली म्हणतात. उत्तरेला सातपुडा पर्वत आणि दक्षिणेला अजिंठा-सातमाळा डोंगररांगांच्या मधून ही नदी वाहते. निसर्गतः तयार झालेल्या याच खोल मार्गावरून ती पश्चिमेकडे धाव घेते.
अरबी समुद्रालाच का मिळते?
द्वीपकल्पीय पठाराचा उतार साधारणपणे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे असतो, त्यामुळे नद्या पूर्वेकडे जातात. पण तापीच्या बाबतीत हे वेगळे आहे. ती ज्या भागातून वाहते, तिथला उतार पश्चिमेकडे आहे. गुजरातमधील सुरतजवळ किनारपट्टीची उंची कमी असल्याने, गुरुत्वाकर्षणामुळे पाणी वेगाने अरबी समुद्रात जाते. इथे ही नदी डेल्टा न बनवता एश्च्युरी (खाडी) तयार करते.
तापी नदीचे आर्थिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व
मध्य आणि पश्चिम भारतातील लोकांच्या जीवनात तापी नदी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. शेती, पिण्याचे पाणी आणि उद्योगांसाठी हाच मुख्य आधार आहे. या नदीच्या खोऱ्यात कापूस, ऊस आणि केळीचे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. तसेच गुजरातमधील उकाई धरणामधून वीजनिर्मितीही केली जाते. भूजल पातळी राखण्यासाठी ही नदी खूप महत्त्वाची आहे.
