US Israel Strikes on Iran Raise Questions About Trumps Endgame: शनिवारच्या पहिल्याच हल्ल्यात इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी मारले गेल्यानंतर, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी इराणी जनतेला उठाव करण्याचं आवाहन केलं.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प म्हणतात की त्यांनी इराणवर हल्ला केला तो एक धोका संपवण्यासाठी. पण हे युद्ध संपणार कसं, याबद्दलची त्यांची भूमिका मात्र तितकी स्पष्ट नाहीये. शनिवारच्या पहिल्या हल्ल्यात सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी मारले गेल्यानंतर, ट्रम्प यांनी इराणी लोकांना उठाव करण्याचं आवाहन केलं. पण नंतर लगेचच, इस्रायलसोबत सुरू केलेलं हे युद्ध सत्तापालटासाठी (regime change) नाही, असंही त्यांनी स्पष्ट केलं.
शेवटी, ट्रम्प आणि इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांनी सुरू केलेल्या या लष्करी कारवाईचं ध्येय काय आहे, हे पेंटागॉनने दिलेल्या नावावरूनच समजतं. या ऑपरेशनला 'एपिक फ्युरी' (Epic Fury) असं नाव देण्यात आलं आहे, ज्याचा अर्थ 'महाभयंकर संताप' असा होतो.
ट्रम्प यांनी ९ कोटी लोकसंख्या असलेल्या इराणविरोधात चार आठवडे किंवा त्याहून अधिक काळ युद्ध सुरू ठेवण्याची धमकी दिली आहे. या हल्ल्यांमध्ये आतापर्यंत शेकडो लोकांचा मृत्यू झाल्याचं वृत्त आहे. इतकंच नाही, तर यापेक्षाही विनाशकारी हल्ले करण्याची धमकी त्यांनी दिली आहे.
या युद्धामागची भूमिका स्पष्ट नसल्याने टीका होऊ लागल्यावर, सोमवारी ट्रम्प आणि त्यांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी युद्धाची चार उद्दिष्टं जाहीर केली. ही सर्व उद्दिष्टं लष्करी स्वरूपाची आहेत.
यामध्ये इराणचं नौदल आणि लष्करी क्षमता नष्ट करणे, तिथल्या धर्मगुरूंच्या राजवटीकडून प्रादेशिक दहशतवादी गटांना मिळणारा पाठिंबा थांबवणे आणि इराणला अणुबॉम्ब बनवण्यापासून रोखणे यांचा समावेश आहे.
अटलांटिक कौन्सिलचे उपाध्यक्ष मॅथ्यू क्रोनिग यांच्या मते, ट्रम्प यांना जे हवं होतं, त्यातलं बरंच काही त्यांनी आधीच मिळवलं आहे. अमेरिकेसाठी डोकेदुखी ठरलेल्या एका नेत्याला त्यांनी संपवलं आहे.
क्रोनिग म्हणतात की, अमेरिका ज्याप्रमाणे इराक आणि अफगाणिस्तानमध्ये दीर्घकाळ युद्धात अडकली, तसं काही टाळण्याचा ट्रम्प यांचा प्रयत्न आहे.
"मला वाटतं की ते कधीही माघार घेऊन हा आमचा विजय आहे, असं जाहीर करू शकतात," असं क्रोनिग म्हणाले. "त्यांना नेमकं काय मिळवायचं आहे, यापेक्षा त्यांना काय टाळायचं आहे, यावरच त्यांची रणनीती अधिक अवलंबून आहे."
पण दुसरीकडे, सेंटर फॉर इंटरनॅशनल पॉलिसीच्या सिनियर फेलो नेगर मोर्ताझवी यांचं मत वेगळं आहे. त्या म्हणतात की, इराण कदाचित लगेच शस्त्रसंधीस नकार देऊ शकतो. कारण भविष्यात पुन्हा असा हल्ला होऊ नये, यासाठी आपण पुरेसं प्रत्युत्तर दिलेलं नाही, असं त्यांना वाटत असेल.
"अमेरिका, इस्रायल आणि त्यांच्या शेजारी देशांना या हल्ल्याची मोठी किंमत चुकवावी लागेल आणि वेदना जाणवेल, हे सुनिश्चित करणं हेच इराणचं अंतिम ध्येय असेल," असं त्या म्हणाल्या.
इराणला कमकुवत करण्याचं ध्येय
नेतान्याहू यांच्यासाठी ही रणनीती नवीन नाही. इस्रायलने सीरियामधील लष्करी तळ अनेकदा उद्ध्वस्त केले आहेत. आपला जुना शत्रू कमकुवत असताना त्याला आणखी कमजोर करण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. दुसरीकडे, अमेरिका मात्र सीरियातील अंतरिम नेते अहमद अल-शरा, जे पूर्वी जिहादी होते, त्यांना मजबूत करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
इराणच्या धर्मगुरूंचं सरकार हमासला पाठिंबा देतं. याच हमासने ७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी हल्ला केल्यानंतर नेतान्याहूंनी गाझावर मोठी लष्करी कारवाई केली होती, ज्यात गाझा पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालं.
ट्रम्प यांच्या आधी, अमेरिका नेहमीच अफगाणिस्तान आणि इराकसारख्या युद्धांमध्ये लोकशाही स्थापित करण्यासारखी मोठी तत्त्वं पुढे करायची.
पण संरक्षण सचिव पेट हेगसेथ यांनी सोमवारी स्पष्ट केलं की, इराणमध्ये "लोकशाही स्थापन करण्याचा कोणताही प्रयत्न नाही" आणि तिथे "युद्धाचे कोणतेही मूर्ख नियम (stupid rules of engagement) नसतील."
परराष्ट्र सचिव मार्को रुबिओ यांनी पत्रकारांना सांगितलं की, "इराणी जनतेने हे सरकार उलथवून टाकलं तर आम्हाला आनंदच होईल", पण ते या युद्धाचं उद्दिष्ट नाही, असंही त्यांनी स्पष्ट केलं.
क्विन्सी इन्स्टिट्यूटचे कार्यकारी उपाध्यक्ष आणि तेहरानसोबत चर्चेचे समर्थक असलेले त्रिता पारसी यांच्या मते, ट्रम्प यांचं इराणमधील ध्येय "सत्तापालट (regime change) नाही, तर सत्तेचं पतन (regime implosion)" आहे.
"इराणची क्षमता किंवा तिथल्या सरकारची दडपशाही करण्याची ताकद शक्य तितकी कमी करण्याची त्यांची आशा आहे," असं ते म्हणाले.
"इस्रायलच्या दृष्टिकोनातून हे पूर्णपणे ठीक आहे - जितकं हे प्रकरण केवळ सत्तापालटाऐवजी देश म्हणून इराणच्या पतनाकडे जाईल, तितकं इराण जागतिक राजकारणाच्या पटावरून एक खेळाडू म्हणून बाहेर फेकला जाईल."
१९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीत पदच्युत झालेल्या पश्चिम-समर्थक शहा यांचे पुत्र रझा पहलवी यांनी धर्मगुरूंची राजवट संपवण्याचा विश्वास व्यक्त केला आहे. योग्य वेळ आल्यावर इराणी जनतेने उठाव करावा, असं आवाहनही त्यांनी केलं आहे.
काही आठवड्यांपूर्वीच इराणमध्ये मोठी आंदोलनं झाली होती, जी तिथल्या सरकारने चिरडून टाकली. त्यात हजारो लोकांचा मृत्यू झाला होता. त्यानंतर अमेरिका आणि इस्रायलने ही कारवाई केली आहे.
लष्करी इतिहासकार आणि कौन्सिल ऑन फॉरेन रिलेशन्सचे सिनियर फेलो मॅक्स बूट यांच्या मते, ट्रम्प यांचं ध्येय स्पष्ट नाहीये. त्यांना सत्तापालट हवा आहे की सत्तेच्या वर्तणुकीत बदल हवा आहे, हे कळत नाहीये.
"मला वाटतं की ते मुद्दामच भूमिका अस्पष्ट ठेवत आहेत, जेणेकरून काहीही झालं तरी तो आपला मोठा विजय होता, असा दावा त्यांना करता येईल," असं बूट म्हणाले.
“परिणाम काहीही होवो, ते स्वतःलाच योग्य ठरवतील.”
