तुमची वास घेण्याची क्षमता कमी झाली असेल, तर ते अल्झायमरचं एक महत्त्वाचं सुरुवातीचं लक्षण असू शकतं. स्मरणशक्ती कमी होण्याच्या अनेक वर्षं आधी हे लक्षण का दिसू शकतं, यामागे मेंदूतील रोगप्रतिकारक शक्तीचा कसा हात आहे, हे एका नव्या अभ्यासात समोर आलं आहे.
Alzheimer's Disease : अल्झायमर आजाराची सुरुवात होण्याआधीच, म्हणजे स्मरणशक्ती कमी व्हायच्या कित्येक वर्षं आधी, तुमची वास घेण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. जर्मन सेंटर फॉर न्यूरोडिजेनेरेटिव्ह डिसीजेस (DZNE) आणि म्युनिकच्या लुडविग मॅक्सिमिलियन युनिव्हर्सिटीच्या शास्त्रज्ञांनी केलेल्या अभ्यासात असं दिसून आलं आहे की, वास घेण्याच्या क्षमतेतील हा बदल मेंदूतील सुरुवातीच्या रोगप्रतिकारक हालचालींशी (immune activity) संबंधित असू शकतो. त्यांचे हे निष्कर्ष 'नेचर कम्युनिकेशन्स' (Nature Communications) या जर्नलमध्ये प्रकाशित झाले आहेत. यासाठी त्यांनी उंदीर, मानवी मेंदूचे टिश्यू आणि ब्रेन इमेजिंग स्कॅनचा अभ्यास केला.
मेंदूतील रोगप्रतिकारक शक्तीची भूमिका
आपल्या मेंदूमध्ये 'मायक्रोग्लिया' (microglia) नावाच्या रोगप्रतिकारक पेशी असतात. अल्झायमरच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, या पेशी वास ओळखण्याशी संबंधित महत्त्वाच्या नसांच्या जोडण्या (nerve connections) काढून टाकायला सुरुवात करतात. या जोडण्या नाकातून येणारा वास ओळखणाऱ्या 'ऑलफॅक्टरी बल्ब' (olfactory bulb) आणि मेंदूतील झोप, लक्ष आणि संवेदनांवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या 'लोकस कोएर्यूलियस' (locus coeruleus) या भागांना जोडतात.
नसांच्या कामात अडथळा
DZNE आणि LMU चे संशोधक डॉ. लार्स पेजर यांनी सांगितलं की, अल्झायमरच्या सुरुवातीच्या काळात या दोन भागांना जोडणाऱ्या लांब नसांवर परिणाम होतो.
Related Articles
जेव्हा या नसांमध्ये बदल होतो, तेव्हा मेंदूची रोगप्रतिकारक शक्ती त्यांना चुकून खराब समजते. त्यामुळे, मायक्रोग्लिया पेशी त्या तोडून टाकायला सुरुवात करतात, ज्यामुळे मेंदूची वास ओळखण्याची क्षमता कमी होते.
पेशींमधील बदल
संशोधकांना या नसांच्या पेशींच्या रचनेत एक मोठा बदल आढळला. 'फॉस्फाटिडिलसेरिन' (phosphatidylserine) नावाचा एक फॅटी मॉलिक्यूल, जो साधारणपणे पेशींच्या आत असतो, तो बाहेरच्या बाजूला आलेला दिसला. हा एक प्रकारे रोगप्रतिकारक पेशींसाठी 'मला खा' (eat-me) असा सिग्नल असतो, ज्यामुळे त्या पेशी ही जोडणी काढून टाकतात.
डॉ. पेजर यांच्या मते, हा सिग्नल 'सिनॅप्टिक प्रूनिंग' (synaptic pruning) नावाच्या एका सामान्य प्रक्रियेचा भाग आहे, ज्यात मेंदू अनावश्यक जोडण्या काढून टाकतो. पण या प्रकरणात, अल्झायमरशी संबंधित नसांच्या असामान्य हालचालींमुळे पेशींमध्ये बदल होतो आणि महत्त्वाच्या जोडण्या गरजेपेक्षा जास्त काढून टाकल्या जातात, असं संशोधकांना वाटतं.
अनेक पुराव्यांनी सिद्ध
हे निष्कर्ष अनेक प्रकारच्या पुराव्यांवर आधारित आहेत. शास्त्रज्ञांनी अल्झायमरसारखी लक्षणं असलेल्या उंदरांवर, या आजाराने ग्रस्त लोकांच्या मेंदूच्या टिश्यूवर आणि अल्झायमर किंवा सौम्य विस्मरणाचा त्रास असलेल्या रुग्णांच्या पीईटी स्कॅनवर अभ्यास केला. या सर्व अभ्यासांमध्ये, वास ओळखण्याच्या मार्गातील नसांचं नुकसान होण्याचा एकसारखाच पॅटर्न दिसून आला.
आजाराच्या सुरुवातीची प्रक्रिया
अल्झायमरमध्ये वास कमी होतो हे जरी आधीपासून माहीत असलं, तरी त्यामागचं जैविक कारण स्पष्ट नव्हतं. या नव्या संशोधनानुसार, यामागे रोगप्रतिकारक शक्तीशी संबंधित एक प्रक्रिया असू शकते, जी स्मरणशक्ती कमी होण्याच्या खूप आधीच सुरू होते.
हे निष्कर्ष उपचारांसाठीही महत्त्वाचे ठरू शकतात. सध्या 'अमायloid-beta अँटीबॉडीज'वर आधारित नवीन थेरपी आजाराची वाढ रोखण्यासाठी तयार केल्या जात आहेत आणि त्या लवकर वापरल्यास जास्त प्रभावी ठरतात.
संशोधकांचं म्हणणं आहे की, वास कमी होण्याच्या लक्षणाला इतर चाचण्यांसोबत एक सुरुवातीचा संकेत म्हणून वापरल्यास, अल्झायमरचा धोका असलेल्या लोकांना लवकर ओळखता येईल. यामुळे लवकर निदान, योग्य देखरेख आणि यशस्वी उपचारांची शक्यता वाढू शकते.
