उपग्रहांच्या नव्या फोटोंमुळे आणि डेटावरून पर्वतांवरील धोक्यांचा अभ्यास आता अधिक सोपा होत आहे. यामुळे हिमालयात येणारे महापूर, भूस्खलन आणि दरडी कोसळण्याच्या घटनांची पूर्वसूचना देणारी यंत्रणा तयार होण्याची आशा निर्माण झाली आहे.
नवी दिल्ली : नेपाळमध्ये अवघ्या काही आठवड्यांच्या अंतराने दोन विनाशकारी नैसर्गिक आपत्ती आल्या. या घटनांनंतर, उपग्रहांच्या मदतीने डोंगराळ भागातील धोकादायक हालचाली कोसळण्यापूर्वीच ओळखता येऊ शकतात का, याचा शोध शास्त्रज्ञांनी वेगाने सुरू केला आहे.
गोरखा जिल्ह्यातील बुढी गंडकी नदीच्या खोऱ्यात ११ ऑक्टोबर रोजी अचानक भीषण महापूर आला. या पुरासोबत वाहून आलेल्या गाळ आणि दगडांच्या ढिगाऱ्यामुळे अनेक वस्त्यांचे मोठे नुकसान झाले, पायाभूत सुविधा कोलमडल्या आणि लोकांना घरे सोडावी लागली. याआधी ऑगस्टच्या अखेरीस नेपाळ-चीन सीमेवरील ग्यिरॉन्ग-रसुवा कॉरिडोअरमध्ये एक मोठा पर्वत कोसळला होता, ज्यातून प्रचंड प्रमाणात दगड, बर्फ आणि मातीचा ढिगारा खाली आला होता.
शास्त्रज्ञांनी या आपत्तींचा सखोल अभ्यास केला, तेव्हा एक महत्त्वाची बाब समोर आली. ऑगस्ट महिन्यात जो डोंगर कोसळला, त्यात होणाऱ्या हालचाली उपग्रहाच्या डेटाने दुर्घटना घडण्यापूर्वीच नोंदवल्या होत्या.
Related Articles
या शोधामुळे हिमालयातील आपत्तींसाठी पूर्वसूचना यंत्रणा उभारण्याच्या प्रयत्नांना नवीन बळ मिळाले आहे. हवामान बदल, वितळणारे हिमनग आणि भूगर्भातील हालचालींमुळे हिमालयीन क्षेत्रात सध्या धोके सातत्याने वाढत आहेत.
डोंगराचा भाग कोसळण्यापूर्वी तिथे जमिनीची हालचाल कशी झाली, हे रडार ऑब्झर्व्हेशनचे विश्लेषण करणाऱ्या संशोधकांना स्पष्टपणे दिसून आले. आपत्ती येण्याआधीच्या काही आठवड्यांमध्ये तिथे मोठे बदल झाले होते. म्हणजेच, प्रत्यक्ष दुर्घटना घडण्यापूर्वीच तिथे अस्थिरता निर्माण झाली होती.
हे रडार सॅटेलाइट्स ढगाळ वातावरण किंवा अंधारातही पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर बारीक लक्ष ठेवू शकतात. हिमालयात मान्सूनच्या काळात नेहमीच दाट ढग असतात, ज्यामुळे सामान्य कॅमेऱ्यांचे फोटो स्पष्ट येत नाहीत. अशा वेळी हे रडार सॅटेलाइट अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
शास्त्रज्ञ यासाठी सॅटेलाइटने वेगवेगळ्या वेळी घेतलेल्या फोटोंची तुलना करून सिंथेटिक ॲपर्चर रडार इंटरफेरोमेट्री (InSAR) या तंत्रज्ञानाचा वापर करतात. रडार सिग्नलमधील अत्यंत सूक्ष्म बदल तपासून जमिनीची कोणती हालचाल होत आहे का, हे शोधून काढले जाते.
हिमालयासारख्या दुर्गम आणि अथांग भागात जिथे जाऊन सतत लक्ष ठेवणे मानवी ताकदीच्या बाहेर आहे, तिथे या तंत्रज्ञानामुळे २४ तास लक्ष ठेवणे शक्य झाले आहे.
पण, जमिनीची हालचाल ओळखणे आणि डोंगर नेमका कधी कोसळेल याची अचूक वेळ सांगणे, या दोन्ही पूर्णपणे वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, असा इशाराही तज्ज्ञांनी दिला आहे.
निरीक्षण तंत्रज्ञान वेगाने प्रगत, पण अचूक अंदाज बांधणे अजूनही आव्हान
मोठ्या दरडी किंवा डोंगर कोसळण्यापूर्वी काही ना काही इशारे नक्कीच मिळतात, या दाव्याला नव्या संशोधनामुळे अधिक बळ मिळाले आहे. याआधी हिमालयात झालेल्या अपघातांच्या अभ्यासातही, भीषण दुर्घटनेपूर्वी जमिनीची होणारी रचना ढिली झाल्याचे आणि हळूहळू बदल झाल्याचे दिसून आले होते. मात्र, या सॅटेलाइट माहितीचे रूपांतर थेट धोक्याच्या इशाऱ्यात (Alert System) करणे हे अजूनही वैज्ञानिक जगतापुढील मोठे आव्हान आहे.
पर्वतांची स्थिरता ही भूगर्भाची रचना, हिमनगांचे वितळणे, पावसाचे प्रमाण, बर्फ वितळणे आणि तापमानातील दीर्घकालीन बदल अशा अनेक घटकांवर अवलंबून असते. हे सर्व घटक एकमेकांशी गुंतागुंतीच्या पद्धतीने जोडलेले असल्याने अचूक भविष्यवाणी करणे कठीण होते.
नेपाळमधील ऑगस्टच्या घटनेचा अभ्यास करताना, हिमनग वेगाने वितळल्यामुळेच ही आपत्ती थेट आली असा कोणताही ठोस पुरावा मिळालेला नाही. परंतु, हिमनग मागे सरकल्यामुळे आच्छादलेले खडक आणि माती उघडी पडते आणि हवामानातील बदलांमुळे ती अस्थिर होऊ शकते.
दुसरे मोठे आव्हान म्हणजे, एकदा डोंगर कोसळायला सुरुवात झाली की त्याचे स्वरूप कसे बदलते हे सांगणे कठीण असते. सुरुवातीला बर्फ आणि दगडांचा लहानसा तुकडा कोसळला तरी तो खाली येताना वाटेतील माती आणि दगड सोबत घेतो. पुढे जाऊन याचे रूपांतर भीषण ढिगाऱ्यात किंवा महापुरात होते, जो नदीच्या पात्रातून दूरवरच्या गावांपर्यंत विनाश घडवून आणतो. केवळ सॅटेलाइटच्या भरवशावर राहून धोके टाळता येणार नाहीत, असे तज्ज्ञांचे स्पष्ट मत आहे.
उपग्रहांच्या मदतीसोबतच जमिनीवर बसवलेले सेन्सर्स, नद्यांची पाणी पातळी मोजणारी यंत्रे, हवामान केंद्र, भूकंपमापक यंत्रे, कॅमेरे आणि रिअल-टाइम कम्युनिकेशन सिस्टीम एकत्र वापरणे गरजेचे आहे. स्थानिक पातळीवरील नेटवर्क, धोक्याचे नकाशे आणि आपत्कालीन मदतीचे नियोजन यामुळेच लोकांचे प्राण वाचू शकतील.
सीमावर्ती भागांमधील सहकार्य यात खूप महत्त्वाचे ठरते. कारण एका देशाच्या पर्वतीय खोऱ्यात सुरू झालेली आपत्ती काही वेळातच दुसऱ्या देशातील नागरिकांपर्यंत पोहोचू शकते.
उपग्रह हे धोक्याच्या जागा शोधण्याचे एक उत्तम साधन नक्कीच आहेत. पण उपग्रहाने हालचाल नोंदवली नाही म्हणजे धोका नाही, किंवा हालचाल दिसली म्हणजे लगेच डोंगर कोसळणारच, असा निष्कर्ष काढता येत नाही, असे संशोधकांनी स्पष्ट केले.
