Roopkund Lake: हिमालयात १६,५०० फूट उंचीवर असलेल्या रूपकुंड किंवा सांगाड्यांचा तलाव (Skeleton Lake) या रहस्यमय तलावाची कथा. इथे बर्फ वितळल्यावर शेकडो मानवी सांगाडे बाहेर येतात. जाणून घ्या रूपकुंड तलावाचं न उलगडलेलं रहस्य.

मुंबई : माणूस कितीही प्रगत झाला तरी पृथ्वीवर अशी अनेक रहस्ये आहेत, ज्यांच्यासमोर आधुनिक विज्ञानानेही हात टेकलेत. त्यातलं एक रहस्य म्हणजे हिमालयाच्या कुशीत लपलेलं रूपकुंड किंवा 'कंकाल तलाव'. भारताच्या उत्तराखंड राज्यातील चमोली जिल्ह्यात, समुद्रसपाटीपासून सुमारे १६,५०० फूट (५,०२९ मीटर) उंचीवर हा रहस्यमय तलाव आहे (Roopkund Lake). हिमालयातील त्रिशूल पर्वताच्या पायथ्याशी असलेला हा निर्मनुष्य तलाव स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर 'कंकाल तलाव' (Skeleton Lake) म्हणून ओळखला जातो. वर्षातील बहुतांश काळ हा तलाव बर्फाने आच्छादलेला असतो, पण उन्हाळ्यात जेव्हा बर्फ वितळू लागतो, तेव्हा याच्या पारदर्शक पाण्यात आणि किनाऱ्यावर शेकडो माणसांचे सांगाडे, हाडं आणि कवट्या तरंगताना दिसतात.

शोधाचा इतिहास

१९४२ मध्ये, ब्रिटिश फॉरेस्ट रेंजर हरी किशन माधवाल यांनी गस्तीवर असताना पहिल्यांदा या तलावाच्या किनाऱ्यावर विखुरलेले शेकडो सांगाडे शोधले. दुसरे महायुद्ध सुरू असल्याने ब्रिटिश सरकारला सुरुवातीला वाटलं की, कदाचित हे भारतात गुप्तपणे घुसखोरी करताना हिमवादळात मरण पावलेल्या जपानी सैनिकांचे अवशेष आहेत. पण नंतरच्या संशोधनात हे सिद्ध झालं की, हे सांगाडे जपानी सैनिकांचे नसून ते शेकडो ते हजारो वर्ष जुने आहेत.

वैज्ञानिक संशोधन आणि डीएनए (DNA) चाचणीतील खळबळजनक माहिती

गेली अनेक दशकं देशी-विदेशी शास्त्रज्ञ रूपकुंडच्या या सांगाड्यांचं रहस्य सोडवण्यासाठी संशोधन करत आहेत. २०१९ मध्ये, हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी आणि भारतातील बिरबल साहनी इन्स्टिट्यूट ऑफ पॅलिओसायन्सेस यांच्या संयुक्त संशोधनात ३८ सांगाड्यांची अनुवांशिक आणि रेडिओकार्बन चाचणी केली गेली. या चाचणीच्या निकालाने शास्त्रज्ञांनाही थक्क केलं:

वेगवेगळ्या काळातील माणसं: हे सांगाडे एकाच विशिष्ट काळातील किंवा एकाच अपघाताला बळी पडलेल्या लोकांचे नाहीत. ते सुमारे १,००० वर्षांच्या अंतराने वेगवेगळ्या वेळी तिथे जमा झाले आहेत. तीन वेगवेगळे समुदाय: डीएनए चाचण्यांमध्ये असं आढळून आलंय की, मृतांमध्ये तीन पूर्णपणे भिन्न भौगोलिक प्रदेशांतील लोक होते.

पहिला गट (२३ लोक): हे सध्याच्या भारतीय उपखंडातील लोकांसारखे अनुवांशिक वैशिष्ट्ये असलेले लोक होते. त्यांचा मृत्यू अंदाजे ७ व्या ते १० व्या शतकादरम्यान झाला असावा.

दुसरा गट (१४ लोक): या सांगाड्यांचा डीएनए सध्याच्या पूर्व भूमध्य प्रदेशातील (विशेषतः ग्रीस आणि क्रीट बेट) लोकांशी जुळतो. ते सुमारे १८ व्या शतकात इथे आले असावेत.

तिसरा गट (१ व्यक्ती): एका सांगाड्याच्या डीएनएमध्ये दक्षिण-पूर्व आशियातील लोकांची अनुवांशिक वैशिष्ट्ये आढळली.

मृत्यूच्या कारणांबाबत प्रचलित सिद्धांत आणि दंतकथा

हे लोक हिमालयात एवढ्या उंचावर का गेले आणि त्यांचा मृत्यू कसा झाला, याबाबत अनेक मते आहेत:

भयानक गारपिटीचा सिद्धांत: २००४ मधील एका अभ्यासात असं दिसून आलं की, अनेक कवट्यांच्या वर खोल आणि गोलाकार भेगा आहेत, ज्या कोणत्याही धारदार शस्त्राच्या वारामुळे झालेल्या नाहीत. शास्त्रज्ञांचा असा अंदाज आहे की, एखाद्या उघड्या आणि निवारा नसलेल्या मैदानात प्रचंड (सुमारे क्रिकेटच्या बॉलएवढ्या) गारपिटीचा (Hailstorm) तडाखा बसून डोक्याला मार लागल्याने त्यांचा मृत्यू झाला असावा.

धार्मिक तीर्थयात्रा (नंदा देवी राज जात): स्थानिक लोककथेनुसार, कनौजचा राजा यशधवल त्याची गर्भवती राणी बलम्पा आणि मोठ्या फौजेसह नंदा देवीच्या यात्रेला निघाला होता. वाटेत देवीच्या कोपामुळे झालेल्या भयानक हिमवादळ आणि गारपिटीत संपूर्ण गट नष्ट झाला. आजही दर १२ वर्षांनी या मार्गावर 'नंदा देवी राज जात' यात्रा निघते.

व्यापारी मार्ग किंवा मोहिमेचा गट: भूमध्य प्रदेशातील लोक १८ व्या शतकात हिमालयाच्या या दुर्गम भागात कसे आणि का पोहोचले, याची कोणतीही ऐतिहासिक नोंद नाही. संशोधकांचा असा अंदाज आहे की, ते कदाचित एखाद्या गुप्त व्यापारी मार्गाच्या शोधात किंवा दुर्गम पर्वतीय मोहिमेवर गेले असावेत आणि नैसर्गिक आपत्तीचे बळी ठरले असावेत.