स्वयंपाकघरात गेल्यावर तिथे का आलोय हे तुम्ही विसरता का? किंवा फोन हातात घेतल्यावर कोणाला कॉल करायचा हे आठवत नाही? यामागे 'डोअरवे इफेक्ट' नावाचं विज्ञान आहे. हा कोणताही आजार नसून तुमचा मेंदू एकदम ठणठणीत असल्याचा हा पुरावा आहे.
तुमच्यासोबतही असं होतं का? आत्ताच विचार केला की फ्रिजमधून पाणी आणायचं, पण स्वयंपाकघरात पोहोचल्यावर विसरून गेलात की तिथे का आलोय? किंवा एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत जाऊन विचार करता, "अरे, मी इथे का आलो?"
असं होत असेल तर घाबरू नका. तुमची स्मरणशक्ती कमकुवत झालेली नाही किंवा हा कोणताही आजार नाही. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'डोअरवे इफेक्ट' (Doorway Effect) म्हणतात.
डोअरवे इफेक्ट नक्की काय आहे?
आपला मेंदू एका खोलीला एका वेगळ्या फाईलसारखं मानतो. जेव्हा तुम्ही एका खोलीत बसून काहीतरी विचार करता, तेव्हा मेंदू त्या खोलीशी जोडलेली सगळी माहिती घेऊन एक 'इव्हेंट मॉडेल' तयार करतो.
जेव्हा तुम्ही दरवाजा ओलांडून दुसऱ्या खोलीत जाता, तेव्हा मेंदूला वाटतं - "जुनं काम संपलं, आता नव्या खोलीत नवीन काम". त्यामुळे तो आधीच्या खोलीचं इव्हेंट मॉडेल बंद करतो आणि नव्या खोलीसाठी नवीन फाईल उघडण्यात व्यस्त होतो. याच गडबडीत तुम्ही आधीच्या खोलीत काय विचार केला होता, ते तात्पुरतं डिलीट होतं.
युनिव्हर्सिटी ऑफ नोट्रे डेमचे (University of Notre Dame) मानसशास्त्रज्ञ गॅब्रिएल रॅडव्हान्स्की (Gabriel Radvansky) यांनी याचा शोध लावला. त्यांनी प्रयोगातून सिद्ध केलं की, माणूस एकाच खोलीत एका टेबलवरून दुसऱ्या टेबलवर गेल्यावर जेवढं विसरत नाही, त्यापेक्षा दरवाजा ओलांडून दुसऱ्या खोलीत गेल्यावर तो २-३ पट जास्त विसरतो.
असं का होतं?
१. मेंदूचं रिसेट बटण: दरवाजा म्हणजे मेंदूसाठी एक सीमारेषा असते. दरवाजा ओलांडणं म्हणजे मेंदूसाठी नवीन वातावरण. त्यामुळे तो जुनी माहिती कमी महत्त्वाची मानून बाजूला करतो.
२. लक्ष विचलित होणं (Attention Shift): एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत जाताना तुमचं लक्ष विभागलं जातं. दरवाजा, दुसऱ्या खोलीतला प्रकाश, आवाज - या सगळ्याकडे लक्ष जातं, त्यामुळे मूळ काम डोक्यातून निघून जातं.
३. वर्किंग मेमरी ओव्हरलोड: आपली शॉर्ट-टर्म मेमरी किंवा वर्किंग मेमरी एकाच वेळी ४-५ पेक्षा जास्त गोष्टी लक्षात ठेवू शकत नाही. नव्या खोलीत शिरताच नवीन माहिती आल्यामुळे जुनी माहिती पुसली जाते.
मग लक्षात कसं ठेवायचं?
- जे काम करायला जात आहात, ते तोंडातल्या तोंडात पुटपुटत जा. जसं की "पाणी, पाणी, पाणी..." - हातात काहीतरी घेऊन जा किंवा बोटाला काहीतरी बांधा, जे पाहिल्यावर तुम्हाला काम आठवेल. - एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत जाण्यापूर्वी २ सेकंद थांबा आणि मनातल्या मनात कामाचा पुन्हा एकदा विचार करा.
त्यामुळे पुढच्या वेळी दरवाजात गेल्यावर काही विसरलात, तर स्वतःला दोष देऊ नका. उलट समजून घ्या की तुमचा मेंदू एकदम व्यवस्थित काम करत आहे, त्याला फक्त थोडी जास्त स्वच्छता ठेवायला आवडते.
