जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO), हृदय आणि किडनीच्या आजारांचा एकमेकांशी जवळचा संबंध आहे. किडनीचा आजार हृदयासाठी धोकादायक ठरू शकतो, तर हृदयाचा आजार किडनीवर परिणाम करू शकतो. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबामुळे हा धोका आणखी वाढतो.

हृदय आणि किडनीचं आरोग्य एकमेकांवर अवलंबून असतं. पण अनेकदा किडनी खराब होईपर्यंत आपल्याला ते कळतही नाही. रक्ताच्या आणि लघवीच्या काही सोप्या चाचण्यांमधून हृदयाचे आजार असलेल्या रुग्णांना किडनीचा आजार (Chronic Kidney Disease) वेळीच ओळखता येतो. यामुळे भविष्यात हृदय आणि किडनीशी संबंधित गंभीर समस्यांचा धोका कमी होण्यास मदत होते.

आपलं हृदय किडनीकडे रक्त पंप करतं, तर किडनी शरीरातील पाणी, इलेक्ट्रोलाइट्स आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवते. यापैकी एका अवयवाच्या कामात अडथळा आला, तर दुसऱ्यावर ताण येतो. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) स्पष्ट केलं आहे की, किडनीचा आजार हृदयाच्या आजाराला कारण ठरू शकतो आणि हृदयाचा आजार किडनीच्या आजाराला. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या समस्यांमुळे दोन्ही अवयवांना धोका वाढतो.

यातली सगळ्यात मोठी अडचण ही आहे की, किडनीचा जुनाट आजार (CKD) अनेकदा कोणतीही लक्षणं न दाखवता हळूहळू वाढत जातो. वेदना, लघवी करताना त्रास किंवा इतर कोणतीही स्पष्ट लक्षणं नसतानाही किडनीचं मोठं नुकसान होऊ शकतं. त्यामुळे ज्यांना हृदयाचा आजार, हार्ट फेल्युअर, उच्च रक्तदाब किंवा मधुमेह आहे, त्यांच्यासाठी हृदयाच्या दीर्घकालीन काळजीचा भाग म्हणून नियमितपणे किडनीची तपासणी करणं खूप महत्त्वाचं आहे. किडनीचा आजार लवकर ओळखण्यासाठी कोणत्या तपासण्या महत्त्वाच्या आहेत, ते पाहूया.

१. सीरम क्रिएटिनिन आणि eGFR

'सीरम क्रिएटिनिन' हा एक प्रकारचा कचरा आहे, जो आपली किडनी शरीराबाहेर टाकते. एका साध्या रक्त तपासणीतून याचं प्रमाण मोजता येतं. या रिपोर्टच्या आधारे डॉक्टर 'एस्टिमेटेड ग्लोमेरुलार फिल्ट्रेशन रेट' (eGFR) काढतात. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, तुमची किडनी किती कार्यक्षमतेने रक्त शुद्ध करते, हे eGFR मधून कळतं. जर eGFR चा दर किमान तीन महिने 60 mL/min/1.73 m2 पेक्षा कमी असेल, तर तो किडनीच्या जुनाट आजाराचा (CKD) संकेत असू शकतो.

२. लघवीतील अल्ब्युमिन-क्रिएटिनिन रेशो (uACR)

किडनीचं सुरुवातीच्या टप्प्यातील नुकसान ओळखण्याचा हा एक सोपा मार्ग आहे. निरोगी किडनी रक्तातील 'अल्ब्युमिन' नावाचं प्रोटीन शरीरातच ठेवते. पण किडनीच्या फिल्टरला इजा झाली, तर हे प्रोटीन लघवीवाटे बाहेर पडू लागतं. तुमचा eGFR चा रिपोर्ट नॉर्मल (60 पेक्षा जास्त) असला तरी, uACR 30 mg/g पेक्षा जास्त असेल, तर ते किडनीच्या नुकसानीचं लक्षण मानलं जातं.

३. रक्तदाब (Blood Pressure)

रक्तदाब हा हृदय आणि किडनी या दोन्हीच्या आरोग्याचा एक महत्त्वाचा निर्देशक आहे. दीर्घकाळ उच्च रक्तदाब राहिल्यास किडनीमधील लहान रक्तवाहिन्यांचं नुकसान होतं. याउलट, किडनीचं काम मंदावल्यास रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणं आणखी कठीण होऊन बसतं.

४. रक्तातील ग्लुकोज किंवा HbA1c

मधुमेह हे हृदय आणि किडनीच्या आजारांचं एक प्रमुख कारण आहे. रक्तातील साखरेचं वाढलेलं प्रमाण हळूहळू किडनीच्या फिल्टरिंग युनिट्सना खराब करतं. 'अल्ब्युमिन्युरिया' (लघवीतून अल्ब्युमिन प्रोटीन बाहेर पडणं) हे याचं सुरुवातीचं लक्षण असतं. अमेरिकन डायबेटिस असोसिएशनच्या मते, टाइप २ मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी वर्षातून एकदा तरी eGFR आणि uACR तपासण्या करून घ्याव्यात.

५. नियमित लघवी तपासणी (Routine Urinalysis)

एका सामान्य लघवी तपासणीतूनही किडनीच्या आरोग्याबद्दल अतिरिक्त माहिती मिळू शकते. जसं की, लघवीत रक्त किंवा प्रोटीन असणं. ही तपासणी uACR किंवा eGFR ला पर्याय नाही, पण यातून डॉक्टरांना पुढील तपासणीची गरज आहे की नाही, हे ठरवायला मदत होते.