Snake Venom Medicines : जीव घेणारं सापाचं विष आता बनतंय संजीवनी
सापाच्या नावानेच अनेकांची गाळण उडते. पण याच सापाचे जीवघेणे विष आता अनेकांसाठी संजीवनी ठरत आहे. वैद्यकीय क्षेत्रातील क्रांतिकारी संशोधनामुळे सापाच्या विषापासून अनेक गंभीर आजारांवर प्रभावी औषधे तयार केली जात आहेत.
विष नाही, ही आहे संजीवनी: सापाच्या विषापासून बनलेली 6 जीवनरक्षक औषधे
सापाचं नाव काढलं तरी अंगावर काटा येतो. सापाने दंश केल्यास काही क्षणांतच माणसाचा मृत्यू होऊ शकतो. पण हेच विष आता अनेकांचे प्राण वाचवत आहे, यावर तुमचा विश्वास बसेल का? होय, हे अगदी खरं आहे. शास्त्रज्ञ सापाच्या विषातील विशिष्ट प्रथिने आणि एन्झाइम्स वापरून जीवनरक्षक औषधे बनवत आहेत. अमेरिकेच्या एफडीएने (FDA) आतापर्यंत अशा ६ औषधांना मान्यता दिली आहे. हृदयविकाराचा झटका, हाय बीपी, रक्त गोठणे आणि कॅन्सरसारख्या गंभीर आजारांवर ही औषधे उत्तम काम करत आहेत.
हाय बीपी आणि हृदयविकारावर सापाच्या विषाने मात
सापाच्या विषापासून बनवलेले 'कॅप्टोप्रिल' (Captopril) हे सर्वात प्रसिद्ध औषध आहे. शास्त्रज्ञांनी ब्राझिलियन व्हायपर सापाच्या विषातील 'ब्रॅडीकिनिन-पोटेन्शिएटिंग पेप्टाइड्स'चा वापर करून हे औषध तयार केले. १९८१ मध्ये एफडीएने या औषधाला मंजुरी दिली. हाय बीपी कमी करण्यासाठी आणि हार्ट फेल्युअर रोखण्यासाठी हे औषध खूप प्रभावी ठरते. हृदयविकाराच्या झटक्यानंतर हृदयाचे रक्षण करण्यासाठी याचा वापर होतो. याच मॉडेलवर आधारित 'एनालाप्रिल'सारखी इतर बीपीची औषधेही विकसित केली गेली आहेत.
रक्त गोठण्यापासून रोखणारी अँटीप्लेटलेट्स औषधे
हार्ट अटॅक किंवा हृदयाच्या गंभीर समस्यांमध्ये रक्तवाहिन्यांत रक्त गोठणे अत्यंत धोकादायक असते. हे रोखण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी पिग्मी रॅटलस्नेकच्या विषातील 'बार्बोरिन' नावाच्या घटकावर आधारित 'एप्टिफिबॅटाइड' (Eptifibatide) हे औषध तयार केले. १९९८ मध्ये एफडीएने याला मान्यता दिली. अँजिओप्लास्टी किंवा स्टेंट टाकताना हे औषध रक्त गोठू देत नाही. तसेच, आफ्रिकन सॉ-स्केल्ड व्हायपरच्या विषातील 'एकिस्टॅटिन' प्रथिनावर आधारित 'टिरोफिबॅन' (Tirofiban) हे औषधही तयार करण्यात आले आहे.
सर्जरीमध्ये रक्तस्राव रोखणारे एन्झाइम्स
काही सापांच्या विषामध्ये रक्त गोठवण्याचा गुणधर्म असतो. 'बोथ्रोप्स अट्रॉक्स' (Bothrops atrox) सापाच्या विषातून शुद्ध केलेले 'बॅट्रोक्सोबिन' हे एन्झाइम रक्तातील फायब्रिनोजेनवर काम करते. काही देशांमध्ये सर्जरीदरम्यान किंवा आपत्कालीन रक्तस्राव थांबवण्यासाठी याचा वापर 'हेमोस्टॅटिक' म्हणून केला जातो. याशिवाय, कोब्रा सापाच्या विषातून मिळवलेले 'कोब्राटाइड' हे कंपाऊंड मज्जातंतूंच्या वेदना आणि रक्तवाहिन्यांच्या समस्यांवर उपचारासाठी वापरले जाते.
कॅन्सर आणि मज्जातंतूंच्या आजारांवर संशोधन
सापाच्या विषावर सध्या सुरू असलेले संशोधन कॅन्सर थेरपीमध्ये नवी आशा निर्माण करत आहे. विषातील काही पेप्टाइड्स आणि प्रथिने कॅन्सरच्या पेशींची वाढ थांबवतात आणि त्यांना शरीरात पसरण्यापासून रोखतात. उदाहरणार्थ, कॉपरहेड सापाच्या विषातील 'कंटोर्ट्रोस्टॅटिन' या प्रथिनाचा कॅन्सरवरील उपचारांसाठी अभ्यास सुरू आहे. यासोबतच, मॉर्फिनपेक्षाही शक्तिशाली पण व्यसन न लावणारी वेदनाशामक औषधे, मज्जातंतूंचे आजार, मधुमेह आणि अर्धांगवायूवरील उपचारांसाठी हे विष भविष्यातील संजीवनी ठरू शकते.
विष थेट औषध बनते का? जाणून घ्या खरी प्रक्रिया
सापाचे विष थेट इंजेक्शनद्वारे दिले जाते, असा अनेकांचा गैरसमज आहे. पण तसे नसते. सापाच्या विषामध्ये शेकडो बायोअॅक्टिव्ह रेणू असतात. शास्त्रज्ञ लॅबमध्ये विषातील विशिष्ट रेणू वेगळे करतात आणि त्यांच्या रचनेचा अभ्यास करतात. मानवी शरीरासाठी सुरक्षित आणि प्रभावी ठरतील अशा पद्धतीने ते सिंथेटिक स्वरूपात तयार केले जातात. 'कॅप्टोप्रिल' हे पूर्णपणे लॅबमध्ये बनवलेले सिंथेटिक औषध आहे, पण त्याची मूळ रचना ब्राझिलियन व्हायपरच्या विषावर आधारित आहे. तसेच, सर्पदंशावरील 'अँटी-व्हेनम' घोडे किंवा मेंढ्यांच्या शरीरात सापाचे विष सोडून तयार झालेल्या अँटीबॉडीजपासून मिळवले जाते.