Snake Myths and Facts: साप आपली जुनी त्वचा काढून नवीन त्वचा मिळवतात, या नैसर्गिक प्रक्रियेला कात टाकणे किंवा 'एक्डिसिस' (Ecdysis) म्हणतात. याबद्दल अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत.
साप आपली जुनी त्वचा काढून नवीन त्वचा मिळवतात, या नैसर्गिक प्रक्रियेला कात टाकणे किंवा 'एक्डिसिस' (Ecdysis) म्हणतात. सापाची वाढ आणि शारीरिक आरोग्यासाठी ही प्रक्रिया खूप महत्त्वाची आहे. पण सापाच्या कात टाकण्याबद्दल लोकांमध्ये अनेक गैरसमज आणि अंधश्रद्धा आजही आहेत. त्यातलाच एक मोठा गैरसमज म्हणजे, साप कात टाकताना पाहिल्यास तो त्या माणसावर सूड उगवतो. मग यात खरंच किती तथ्य आहे? साप खरंच माणसांवर सूड उगवतात का? चला तर मग जाणून घेऊया.
साप कात का टाकतात?
साप जुनी त्वचा टाकतात त्या प्रक्रियेला 'एक्डिसिस' म्हणतात. जसजसा साप वाढतो, तसतसा त्याच्या शरीराचा आकार वाढतो. पण त्याची बाहेरची त्वचा शरीराच्या वाढीसोबत वाढत नाही. त्यामुळे जुनी त्वचा सापाला घट्ट होऊ लागते. अशावेळी, जुन्या त्वचेखाली एक नवीन थर तयार होतो. त्यानंतर साप आपली जुनी कात टाकून देतो आणि नवीन त्वचा धारण करतो. ही त्याच्या वाढीची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे जुनी आणि खराब झालेली त्वचा निघून जाते.
Related Articles
साप एकाच वेळी संपूर्ण कात कशी काढतो?
माणसाची त्वचा सतत लहान लहान कणांच्या रूपात गळत असते. पण सापाच्या त्वचेचा बाहेरील 'केराटिन' थर एकसंध असतो, त्यामुळे तो सहसा एकाच तुकड्यात निघतो. कात टाकण्यापूर्वी सापाच्या शरीराचा रंग थोडा फिका पडतो. त्याच्या डोळ्यांवरील पारदर्शक पापुद्राही धुरकट दिसू लागतो. त्यानंतर साप आपलं डोकं दगड, झाडाची फांदी किंवा इतर खरबरीत पृष्ठभागावर घासून जुनी त्वचा सैल करतो. मग हळूहळू शरीर सरकवत तो जुन्या कातीतून बाहेर येतो.
वर्षातून किती वेळा कात टाकतात?
सगळेच साप सारख्याच प्रमाणात कात टाकत नाहीत. सापाची जात, वय, वाढीचा वेग, आरोग्य, आहार आणि पर्यावरण यासारख्या अनेक गोष्टींवर ही प्रक्रिया अवलंबून असते. लहान वयाचे साप वेगाने वाढत असल्यामुळे मोठ्या सापांपेक्षा जास्त वेळा कात टाकू शकतात. काही साप वर्षातून अनेक वेळा ही प्रक्रिया पूर्ण करतात.
कात टाकताना साप धोकादायक असतो का?
कात टाकताना सापाला थोडा अस्वस्थपणा आणि ताण जाणवू शकतो. विशेषतः डोळ्यांवरील पारदर्शक पापुद्रा धुरकट झाल्यामुळे त्याची दृष्टी तात्पुरती कमजोर झालेली असते. त्यामुळे अशा वेळी सापाजवळ जाणे, त्याला स्पर्श करणे, पकडण्याचा प्रयत्न करणे किंवा त्याला त्रास देणे धोकादायक ठरू शकते. साप स्वतःला धोक्यात समजून स्वसंरक्षणासाठी हल्ला करू शकतो. पण अशा हल्ल्याला 'सूड' किंवा 'बदला' मानणे वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे आहे.
कात टाकताना पाहिल्यास साप खरंच बदला घेतो का?
ही निव्वळ एक अंधश्रद्धा आहे, जी अनेक वर्षांपासून लोकांमध्ये पसरलेली आहे. साप आपली जुनी कात लक्षात ठेवून, ती पाहणाऱ्या व्यक्तीला ओळखून नंतर बदला घेतो, याला कोणताही विश्वासार्ह वैज्ञानिक पुरावा नाही. सापांना माणसांप्रमाणे सूड, बदला किंवा द्वेष अशा भावना नसतात. सापाचा हल्ला हा प्रामुख्याने त्याच्या नैसर्गिक वर्तनाचा आणि स्वसंरक्षणाचा भाग असतो. पण हो, जिथे सापाने कात टाकली आहे, तिथे तो आसपासच फिरत असण्याची शक्यता असते. त्यामुळे सापाची कात दिसल्यास त्या परिसरात सावध राहणे महत्त्वाचे आहे.
सापाने टाकलेल्या कातीला स्पर्श केल्यास विष चढतं का?
सापाने टाकलेली कात हा जिवंत अवयव नाही. तो फक्त त्वचेचा बाहेरचा निर्जीव थर असतो. त्यामुळे त्याला स्पर्श केल्याने विष शरीरात पसरेल हा एक गैरसमज आहे. सापाचे विष प्रामुख्याने तो चावल्यावरच शरीरात जाते. त्यामुळे टाकलेली कात पाहून ती विषारी असेल अशी भीती बाळगण्याची गरज नाही.
सापाची कात दिसल्यास काय करावे?
घर, बाग किंवा इतर ठिकाणी सापाने टाकलेली कात दिसल्यास तिला हाताने उचलण्याचा किंवा जवळ जाऊन तपासण्याचा प्रयत्न करू नका. तो परिसर सापासाठी राहण्यासाठी अनुकूल असू शकतो. सुरक्षित अंतर ठेवून तिथून दूर जाणेच उत्तम. गरज वाटल्यास प्रशिक्षित सर्पमित्रांची मदत घेऊ शकता.
हा बदला नाही, तर नैसर्गिक प्रक्रिया आहे!
सापाचे कात टाकणे ही त्याच्या शारीरिक वाढीसाठी आणि आरोग्यासाठी आवश्यक असलेली एक नैसर्गिक जैविक प्रक्रिया आहे. याला सूड, बदला किंवा द्वेष यांसारख्या मानवी भावनांशी जोडण्याला कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही. त्यामुळे साप कात टाकताना दिसल्यास घाबरण्याऐवजी, त्याच्या जवळ न जाता सुरक्षित अंतर राखणे हेच सर्वात महत्त्वाचे आहे.
