- Home
- lifestyle
- September Equinox 2026 : 12 तास दिवस आणि 12 तास रात्र, 23 सप्टेंबरच्या 'इक्विनॉक्स'चा भारतावर काय परिणाम होणार?
September Equinox 2026 : 12 तास दिवस आणि 12 तास रात्र, 23 सप्टेंबरच्या 'इक्विनॉक्स'चा भारतावर काय परिणाम होणार?
नासाच्या २०२६ च्या खगोलशास्त्रीय गणनेनुसार, २३ सप्टेंबरला पहाटे ५:३५ वाजता सूर्याने पृथ्वीचे विषुववृत्त ओलांडले. यालाच 'सप्टेंबर इक्विनॉक्स' (समान रात्र-दिवस) म्हणतात.
आता दिवस लहान आणि रात्र मोठी... भारतात काय बदल होणार?
आकाशात ऋतूंचे चक्र आता बदलू लागले आहे! उत्तर गोलार्धात ऋतूबदलाची चाहूल देणारी ही अत्यंत महत्त्वाची खगोलशास्त्रीय घटना आज घडली आहे. संपूर्ण जग या बदलाकडे लक्ष ठेवून आहे आणि भारतही याचा थेट अनुभव घेत आहे.
नासाच्या २०२६ च्या खगोलशास्त्रीय गणनेनुसार, २३ सप्टेंबरला पहाटे बरोबर ५:३५ वाजता (IST) हा 'सप्टेंबर इक्विनॉक्स' घडला. हे नाव ऐकल्यावर साहजिकच प्रश्न पडतो की, आज जगभरात नक्की १२ तास दिवस आणि १२ तास रात्र असेल का? पण प्रत्यक्षात तसं नसतं. अंतराळात घडणाऱ्या या आश्चर्यामागचं नेमकं कारण काय? आणि पृथ्वीवर याचे काय परिणाम होणार आहेत?
काय घडतंय अंतराळात? 'इक्विनॉक्स'ची रंजक माहिती!
वर्षातून फक्त दोनदाच हा अद्भुत चमत्कार घडतो; एकदा मार्चमध्ये आणि दुसऱ्यांदा सप्टेंबरमध्ये. सूर्याचा मध्यबिंदू जेव्हा पृथ्वीच्या विषुववृत्ताला (Equator) अगदी समोरासमोर ओलांडतो, त्या क्षणाला 'इक्विनॉक्स' म्हणतात.
पृथ्वी सरळ न फिरता सुमारे २३.५ अंश कललेली राहून सूर्याभोवती फिरते. यामुळेच वर्षभर उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात सूर्यप्रकाश कमी-जास्त पडतो. पण या समान रात्र-दिवसाच्या दिवशी मात्र एक वेगळाच समतोल साधला जातो. पृथ्वीचा कोणताही भाग सूर्याकडे जास्त कललेला नसतो. भर दुपारी सूर्य विषुववृत्ताच्या अगदी डोक्यावर असतो आणि उत्तर-दक्षिण दोन्ही गोलार्धांना समान प्रकाश देतो.
याचा भारतावर कसा परिणाम होईल?
सप्टेंबरमध्ये सूर्य उत्तरेकडून दक्षिणेकडे प्रवास करताना हे विषुववृत्त ओलांडतो. खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या, उत्तर गोलार्धात ही 'शरद ऋतूची' (Autumn) सुरुवात असते, तर दक्षिण गोलार्धात 'वसंत ऋतू' (Spring) बहरतो.
भारताचा विचार केल्यास, इथे लगेच शरद ऋतू सुरू होत नाही. कारण आपले हवामान नैऋत्य आणि ईशान्य मान्सून तसेच स्थानिक तापमानावर अवलंबून असते. पण ही एक जागतिक खगोलशास्त्रीय घटना असल्याने, तिचा प्रभाव भारतातही स्पष्ट दिसतो. २३ सप्टेंबरला पहाटे ५:३५ वाजता सूर्याने विषुववृत्त ओलांडल्यामुळे, संपूर्ण भारतात दिवस आणि रात्र जवळपास समान कालावधीचे झाले आहेत. तरीही, शहरानुसार यात काही मिनिटांचा फरक असू शकतो.
इक्विनॉक्सच्या दिवशी कोणता आभास निर्माण होतो?
उदाहरणार्थ, खगोलशास्त्रीय गणनेनुसार राजधानी दिल्लीत आजचा दिवस सुमारे १२ तास ७ मिनिटांचा आहे. हा कालावधी अचूक १२ तासांचा नसण्यामागे दोन मुख्य कारणे आहेत.
सूर्य हा केवळ एक छोटा बिंदू नसून तो एका मोठ्या तबकडीसारखा (Disc) पसरलेला आहे. क्षितिजाजवळ येणारा सूर्यप्रकाश पृथ्वीचे वातावरण हलकासा वाकवते (Atmospheric Refraction). याच कारणामुळे, गणितापेक्षा सूर्य सकाळी थोडा लवकर उगवल्यासारखा आणि संध्याकाळी थोडा उशिरा मावळल्यासारखा आभास निर्माण होतो.
आता पुढे काय? हिवाळ्याची चाहूल!
आकाशातील सूर्याच्या प्रवासात सप्टेंबर इक्विनॉक्स हा एक मोठा टर्निंग पॉईंट आहे. आता पृथ्वी डिसेंबर महिन्यातील संक्रांतीच्या (Winter Solstice) दिशेने सरकू लागेल. यामुळे सूर्याची थेट किरणे विषुववृत्ताच्या दक्षिणेकडे वळतील.
याचा परिणाम म्हणून, भारतात येणाऱ्या दिवसांत: दिवसाचा कालावधी हळूहळू कमी होईल आणि रात्रीची वेळ संथपणे वाढत जाईल. आकाशात घडलेला हा एका सेकंदाचा बदल पुढच्या काही आठवड्यांत हळूहळू जाणवू लागेल आणि सूर्य आपल्या आकाशात राहण्याची वेळ कमी होऊ लागेल.
