- Home
- lifestyle
- Sugar Craving Science : अपुरी झोप, ताणतणाव आणि गोड खाण्याची इच्छा... काय आहे यामागचं विज्ञान?
Sugar Craving Science : अपुरी झोप, ताणतणाव आणि गोड खाण्याची इच्छा... काय आहे यामागचं विज्ञान?
ऑफिसमधील थकवणारे काम, ताणतणाव आणि अपुऱ्या झोपेनंतर आपल्याला अचानक चॉकलेट किंवा गोड खावंसं का वाटतं? यामागच्या शास्त्रीय कारणांचा आढावा…

गोड खाण्याची तीव्र इच्छा का होते?
खूप वेळ ऑफिसचं काम, अभ्यास किंवा कठीण व्यायाम केल्यानंतर अचानक चॉकलेट, बिस्किट किंवा गोड काहीतरी खाण्याची इच्छा का होते? हे केवळ तुमचं स्वत:वर नियंत्रण नसल्यामुळे होत नाही; यामागे मेंदूमधील रासायनिक बदल कारणीभूत असतात.

मेंदू गोड पदार्थांची मागणी का करतो?
मेंदूचं वजन शरीराच्या एकूण वजनाच्या फक्त २% असतं, पण आपण विश्रांती घेत असतानाही तो शरीराच्या एकूण ऊर्जेपैकी २०% ऊर्जा वापरतो. मेंदूचं मुख्य इंधन ग्लुकोज असलं तरी, मानसिक थकवा येतो तेव्हा मेंदूत ग्लुकोज कमी झालंय असा त्याचा अर्थ नसतो. 'घ्रेलिन' (Ghrelin) हा भूक वाढवणारा आणि 'लेप्टिन' (Leptin) हा पोट भरल्याची जाणीव देणारा हार्मोन भूक नियंत्रित करतात. पण गोड खाण्याच्या इच्छेमागे मेंदूची 'रिवॉर्ड सिस्टिम' (Reward system) मुख्य कारण असते.
डोपामिन, मानसिक थकवा आणि अपुरी झोप:
गोड पदार्थ मेंदूतील आनंद आणि उत्साहाशी संबंधित 'डोपामिन' (Dopamine) या रसायनाला चालना देतात. जेव्हा आपण मानसिकदृष्ट्या थकतो, तेव्हा मेंदू तात्काळ आराम आणि आनंद शोधत असतो, त्यामुळे आपल्याला गोड पदार्थांची ओढ लागते.
तसेच, दीर्घकालीन ताणतणावाच्या (Stress) वेळी स्रवणारा 'कॉर्टिसोल' (Cortisol) हार्मोन आपल्याला साखर आणि चरबीयुक्त पदार्थ खाण्यास प्रवृत्त करतो. अपुऱ्या झोपेमुळेही भुकेच्या हार्मोन्समध्ये बदल होतो आणि गोड खाण्याची इच्छा वाढते.
व्यायामानंतर होणारी इच्छा वेगळी असते का?
कठोर व्यायामादरम्यान स्नायूंमध्ये साठलेली 'ग्लायकोजेन' (Glycogen) ऊर्जा खर्च होते. ती भरून काढण्यासाठी शरीराला कार्बोहायड्रेट्स आणि गोड पदार्थांची गरज भासते, ही एक नैसर्गिक शारीरिक गरज आहे. पण, मानसिक थकव्यामुळे येणारी गोड खाण्याची इच्छा म्हणजे फक्त मेंदूने शोधलेला आराम असतो.
गोड खाल्ल्याने खरोखर ऊर्जा मिळते का?
गोड खाल्ल्याने तात्काळ ऊर्जा मिळेल असं आपल्याला वाटत असलं तरी, २०१९ च्या एका अभ्यासानुसार, साखर आणि कार्बोहायड्रेट्सयुक्त पदार्थ आपला मूड सुधारत नाहीत; उलट, ते खाल्ल्यानंतर पहिल्या एक तासात तरतरी कमी होऊन थकवाच वाढतो.
यावर नियंत्रण कसं मिळवावं?
मानसिक थकवा आल्यावर चॉकलेट, गोड पदार्थ शोधण्याऐवजी प्रोटीन, फायबर आणि कॉम्प्लेक्स कार्बोहायड्रेट्सयुक्त संतुलित आहार घ्यावा. पुढच्या वेळी गोड खावंसं वाटेल, तेव्हा तुमच्या मेंदूला खरोखरच साखरेची गरज आहे की पुरेशा पाण्याची, चांगल्या झोपेची आणि थोड्या विश्रांतीची गरज आहे, याचा विचार करूनच निर्णय घ्या.

