Baking Powder Vs Baking Soda : बेकिंग पावडर आणि बेकिंग सोडा यांच्यात काय फरक आहे? कोणता कुठे वापरावा?

बेकिंग पावडर आणि बेकिंग सोडा हे दोन्ही पांढरे पदार्थ दिसायला अगदी सारखेच असतात. त्यामुळे अनेकदा आपण गोंधळून जातो आणि एकाऐवजी दुसराच वापरतो. पण खरोखर या दोन्हीमध्ये नक्की काय फरक आहे?

Image Credit : Gemini AI

दोन्ही सारखेच दिसतात, पण फरक मोठा आहे...

घरी केक बनवताना किंवा भजी तळताना पीठ हलके आणि मऊ व्हावे म्हणून आपण सहसा बेकिंग सोडा किंवा बेकिंग पावडर वापरतो. हे दोन्ही पांढरे पदार्थ दिसायला अगदी सारखेच असतात. म्हणूनच अनेक लोक दोन्ही एकच आहेत असे मानून चूक करतात. पण हे दोन्ही कसे काम करतात, यामध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. एकाऐवजी दुसरा पदार्थ वापरला तर तुमच्या पदार्थाची चव पूर्णपणे बिघडू शकते. मग या दोनमध्ये नेमका काय फरक आहे? कोणता पदार्थ कुठे वापरावा हे आता आपण पाहूया...

Image Credit : Pixabay

या दोन्हीमध्ये नक्की काय फरक आहे?

बेकिंग सोडाला आपण खाण्याचा सोडा असेही म्हणतो. याचे शास्त्रीय नाव बायकार्बोनेट आहे. बेकिंग सोडा एकटा काम करू शकत नाही. जेव्हा तो दही, ताक, लिंबाचा रस किंवा व्हिनेगर सारख्या आम्ल पदार्थांसोबत एकत्र येतो, तेव्हाच तो आपले काम करतो. जर तो या पदार्थांमध्ये मिसळला नाही, तर तो व्यवस्थित काम करत नाही. शिवाय, त्यामुळे अन्नाची चवही कडू होऊ शकते. बेकिंग पावडर हे मात्र एक पूर्ण मिश्रण आहे. यामध्ये बेकिंग सोड्यासोबतच पावडरच्या स्वरूपात आम्ल आणि ओलावा शोषून घेण्यासाठी थोडे कॉर्नफ्लोअर मिसळलेले असते. हे तटस्थ (न्यूट्रल) असते. यामध्ये बाहेरून कोणतेही आंबट पदार्थ मिसळण्याची गरज नसते. जेव्हा यात थोडे पाणी किंवा दूध मिसळले जाते आणि त्यानंतर ओव्हन किंवा गॅसची उष्णता लागते, तेव्हा ते आपोआप प्रतिक्रिया देते आणि पीठ फुगवते. याला डबल अ‍ॅक्टिंग असेही म्हणतात. याचा वापर प्रामुख्याने केकसारख्या पदार्थांमध्ये केला जातो.

Image Credit : Getty

हे दोन्ही कसे काम करतात...

बेकिंग सोडा हा खूप शक्तिशाली असतो. बेकिंग पावडरपेक्षा त्याचा प्रभाव ३-४ पट जास्त असतो. जेव्हा त्यात आम्ल मिसळले जाते, तेव्हा तो लगेच काम करू लागतो. त्यामुळे तो अगदी थोड्या प्रमाणात, म्हणजे फक्त एक चिमूटभर किंवा पाव चमचाच वापरावा. तसेच, बेकिंग सोडा घातलेले पीठ जास्त वेळ बाहेर ठेवू नये, ते लगेच शिजवावे. नाहीतर पीठ खराब होऊ शकते. बेकिंग पावडरचा विचार केल्यास, ती बेकिंग सोड्यापेक्षा थोडी सौम्य असते. जेव्हा ती ओली होते तेव्हा एकदा आणि जेव्हा तिला उष्णता मिळते तेव्हा दुसऱ्यांदा ती फुगते. ती थोड्या जास्त प्रमाणात, म्हणजे १ टीस्पूनपर्यंत वापरता येते. जेव्हा तिला उष्णता मिळते तेव्हाच ती पूर्णपणे काम करते, त्यामुळे थोडा वेळ लागला तरी चालतो. रोजच्या स्वयंपाकात भजी, बोंडे, पकोडे कुरकुरीत आणि हलके होण्यासाठी; इडली, डोसा यांचे पीठ लवकर आंबण्यासाठी; हरभरा, राजमा यांसारखे पदार्थ लवकर शिजण्यासाठी; आणि दही किंवा ताक वापरून बनवला जाणारा बनाना ब्रेड, चॉकलेट केक, कुकीज बनवताना बेकिंग सोड्याचा वापर करावा. कोणतेही आंबट पदार्थ न वापरता फक्त दूध, अंडी आणि मैदा वापरून बनवले जाणारे स्पंज केक, कप केक आणि मफिन्स मऊ होण्यासाठी; तसेच पॅनकेक, वाफल्स आणि बिस्किटे बनवताना बेकिंग पावडरचा वापर करावा.