मुंबईत सर्वाधिक CO₂ उत्सर्जन; दिल्ली, पुणे, बंगळूरमध्येही धोकादायक पातळी!
Heavy carbon dioxide level in Pune Mumbai : मुंबई-पुणे या महाराष्ट्रातील शहरांमधील रस्त्यांवर कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण धोकादायक असल्याचे आढळून आले आहे. लोकांच्या आरोग्यावर याचा विपरित परिणाम होतो. वाचा आणखी कोणत्या शहरात ही स्थिती आहे.
वाहनांची प्रचंड घनता असल्यामुळे, भारतातील प्रमुख शहरांमध्ये प्रति किलोमीटर रस्ता लांबीनुसार कार्बन डायऑक्साइड वायूचे सर्वाधिक उत्सर्जन मुंबईमध्ये नोंदवले गेले आहे. याव्यतिरिक्त, दिल्ली, बंगळूर, चेन्नई, हैदराबाद आणि पुणे यांसारख्या महानगरांमध्ये देखील रस्ते वाहतुकीतून नायट्रोजन ऑक्साईड्स आणि कार्बन मोनोऑक्साइड यांसारख्या प्रदूषकांचे उच्च प्रमाण दिसून आले आहे. फ्रान्सच्या 'लॅबोरेटरी डेस सायन्सेस डू क्लाइमेट एट डी एल एन्वायर्नमेंट' आणि 'युनिव्हर्सिटी पॅरिस-सॅकले' येथील संशोधकांच्या नेतृत्वाखालील या नवीन उच्च-रिझोल्यूशन उत्सर्जन डेटानुसार 'सायंटिफिक डेटा' मध्ये हा अभ्यास प्रकाशित करण्यात आला आहे.
या महत्त्वपूर्ण अभ्यासात आयआयटी बॉम्बे आणि पॅरिस-आधारित शहरी गतिशीलता डेटा फर्मचा सहभाग होता. त्यांनी २०२१ या वर्षासाठी भारतातील १५ शहरांमध्ये ५०० मीटर रिझोल्यूशनवर दररोजच्या रस्ते वाहतुकीतील CO₂ आणि वायू प्रदूषकांच्या उत्सर्जनाचा नकाशा तयार केला. हा अभ्यास 'CHETNA' नावाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाचा एक भाग आहे, ज्याचा उद्देश देशभरातील १०० हून अधिक शहरांमधील उत्सर्जनाचा मागोवा घेणे आहे.
शहरांनुसार वाहनांची घनता आणि CO₂ उत्सर्जनाची तुलना केली असता, एक स्पष्ट संबंध दिसून येतो: ज्या शहरांमध्ये वाहतूक घनता जास्त आहे, तिथे प्रति किलोमीटर रस्त्यावर CO₂ चे उत्सर्जन जास्त आहे. विश्लेषण केलेल्या शहरांमध्ये मुंबई दोन्ही बाबतीत, म्हणजे सर्वाधिक वाहनांची घनता आणि प्रति किलोमीटर सर्वाधिक CO₂ उत्सर्जन, अव्वल स्थानी आहे. चंदीगड, चेन्नई, पुणे आणि बंगळूर ही शहरे देखील उच्च घनता आणि उच्च-उत्सर्जन गटामध्ये येतात, तरीही त्यांचे प्रमाण मुंबईपेक्षा थोडे कमी आहे. दिल्ली मध्यम-उच्च श्रेणीत असून, काही समान घनतेच्या शहरांपेक्षा तिचे प्रति किलोमीटर CO₂ उत्सर्जन कमी आहे. याउलट, गुवाहाटी, इंदूर आणि जयपूर येथे वाहतूक घनता आणि उत्सर्जन तुलनेने कमी नोंदवले गेले.
एकूण रस्ते वाहतूक CO₂ उत्सर्जनाच्या बाबतीत, मुंबई आणि बंगळूरच्या जोडीला दिल्ली ही पहिल्या तीन शहरांमध्ये आहे. मात्र, प्रति व्यक्ती उत्सर्जनाची आकडेवारी वेगळी आहे. अभ्यासलेल्या जवळपास सर्व १५ शहरांमध्ये दरवर्षी प्रति व्यक्ती ०.२ टनांपेक्षा कमी CO₂ उत्सर्जन दिसून येते. याचा अर्थ असा होतो की, भारतातील रहिवाशांमध्ये वाहनांच्या वापराचे प्रमाण साधारणपणे सारखेच आहे.
प्रदूषकांच्या अंदाजानुसार, सर्व शहरांमध्ये नायट्रोजन ऑक्साईड्स आणि कार्बन मोनोऑक्साइड हेच रस्ते वाहतुकीच्या उत्सर्जनातील प्रमुख प्रदूषक आहेत. मुंबई, दिल्ली, बंगळूर, चेन्नई, हैदराबाद आणि पुणे यांसारख्या मोठ्या महानगरांमध्ये गुवाहाटी, मंगळूर आणि तिरुपूर यांसारख्या लहान शहरांपेक्षा NOx आणि CO चे उत्सर्जन जास्त असल्याचे तुलनात्मक विश्लेषणातून स्पष्ट झाले. वाहतुकीशी संबंधित PM₁₀, PM₂.₅ आणि ब्लॅक कार्बन हे कणरूप प्रदूषक देखील प्रमुख शहरांमध्ये मध्यम प्रमाणात उपस्थित होते, परंतु त्यांचे प्रमाण NOx आणि CO पेक्षा कमी होते.
कार्बन डायऑक्साइड हा एक हरितगृह वायू आहे, जो वातावरणात उष्णता अडकवून जागतिक तापमानवाढीस कारणीभूत ठरतो. यामुळे तापमान वाढणे, उष्णतेच्या लाटा, अनियमित पाऊस आणि समुद्राची पातळी वाढणे असे गंभीर परिणाम होतात. डॉक्टरांनी स्पष्ट केले की, कार्बन मोनोऑक्साइड हा विषारी वायू शरीरातील ऑक्सिजन वितरणात अडथळा आणून फुफ्फुसांना आणि आरोग्याला हानी पोहोचवतो. तर, कार्बन डायऑक्साइड हा प्रामुख्याने हरितगृह वायू असल्यामुळे सामान्य वातावरणीय पातळीवर श्वास घेतल्यास थेट आरोग्य परिणाम दर्शवत नाही.
पुढे सांगितले की, सर्व वाहनांचे प्रदूषक हानिकारक असले तरी, कणरूप पदार्थ सर्वाधिक चिंतेचे कारण आहेत, कारण ते रक्तप्रवाहात प्रवेश करून अनेक अवयवांना प्रभावित करू शकतात. तसेच, नायट्रोजन ऑक्साईड्स फुफ्फुसांसाठी हानिकारक असून, सूर्यप्रकाशात ओझोन तयार करतात, ज्यामुळे फुफ्फुसांच्या ऊतींचे अधिक नुकसान होते आणि श्वसन व विषाणूजन्य संसर्गाचा धोका वाढतो.
CHETNA प्रकल्पांतर्गत आता भारतातील सुमारे १०० शहरांसाठी कार्बन आणि वायू प्रदूषक उत्सर्जनाचा उच्च-रिझोल्यूशन डेटा विकसित करण्याचे लक्ष्य आहे. ही पद्धत उर्वरित शहरांसाठीही वापरली जाईल आणि याव्यतिरिक्त निवासी, ऊर्जा, मोठी उद्योगे, MSME (सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग) आणि विमान वाहतूक क्षेत्रातील उत्सर्जन देखील अंदाजित केले जाईल. हा सर्व डेटा एका वेब पोर्टल आणि डॅशबोर्डद्वारे उपलब्ध करून दिला जाईल आणि शहर-विशिष्ट डॅशबोर्ड संबंधित नागरी संस्थांना सुपूर्द केले जातील. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये मुंबईत एक मोठी कार्यशाळा आयोजित करण्याची योजना आहे, जिथे या शहरांमधील भागधारकांना हा डेटा/डॅशबोर्ड दाखवून त्यांच्या सूचना घेतल्या जातील.
