धावपळीच्या जीवनशैलीमुळे रात्री उशिरा जेवण्याची सवय अनेकांना लागली आहे. पण या अनियमित वेळा आणि चुकीच्या आहारामुळे चयापचय आणि हृदयाच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो. स्ट्रोकचा धोका टाळण्यासाठी योग्य आहार, वेळेवर जेवण आणि पुरेशी झोप घेण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देतात.
आजकालच्या धावपळीच्या आयुष्यात वेळेवर जेवण करणं कठीण झालं आहे. कामाचा ताण, उशिरापर्यंत चालणाऱ्या शिफ्ट्स, तासनतास कॉम्प्युटरसमोर बसणं आणि झोपेच्या समस्या यामुळे लोक जीवनशैलीकडे आणि जेवणाच्या वेळेकडे दुर्लक्ष करू लागले आहेत. आपण काय खातो हे जितकं महत्त्वाचं आहे, तितकंच आपण 'कधी' खातो हेही महत्त्वाचं आहे. जेवणाच्या चुकीच्या वेळांचा थेट परिणाम आपल्या चयापचय क्रियेवर आणि हृदयाच्या आरोग्यावर होतो. स्ट्रोकचा धोका टाळायचा असेल, तर या गोष्टींकडे लक्ष देणं खूप गरजेचं आहे.
योग्य आहार घेतल्यास ब्लड प्रेशर, ब्लड शुगर, कोलेस्ट्रॉल आणि वजन नियंत्रणात राहतं, ज्यामुळे स्ट्रोकचा धोका कमी होतो. आपल्या रोजच्या जेवणात फळं, भाज्या, धान्य, कडधान्य आणि सुकामेवा यांचा समावेश असायला हवा. यामुळे शरीराला आवश्यक पोषण मिळतं आणि हृदय निरोगी राहतं. जगभरात अनेक प्रकारचे डाएट फॉलो केले जातात. यात 'मेडिटेरेनियन डाएट' (Mediterranean diet) खूप लोकप्रिय आहे, ज्यामध्ये नैसर्गिक आणि कमीत कमी प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांवर भर दिला जातो.
स्ट्रोक टाळण्यासाठी 'नॉर्डिक डाएट' (Nordic diet) आणि 'डॅश डाएट' (DASH diet) यांसारख्या आहाराच्या पद्धतीही फायदेशीर ठरतात. नॉर्डिक डाएटमध्ये ओट्स, बार्ली, बेरी, भाज्या, मासे आणि कमी फॅट असलेले दुधाचे पदार्थ खाल्ले जातात. तसेच स्वयंपाकासाठी रेपसीड किंवा कॅनोला तेलाचा वापर केला जातो. दुसरीकडे, डॅश डाएटमध्ये फळं, भाज्या आणि धान्यांसोबतच मीठ (सोडियम) कमी खाण्यावर भर दिला जातो.
पण फक्त चांगला आहार घेणं पुरेसं नाही, तर आपली रोजची जीवनशैली कशी आहे हेही महत्त्वाचं आहे. रात्री उशिरा जेवल्याने, विशेषतः जास्त मीठ, साखर आणि फॅट्स असलेले पदार्थ खाल्ल्याने शरीरात कॅलरीज वाढतात. ही सवय रोजचीच असेल तर लठ्ठपणा आणि चयापचयाच्या समस्या सुरू होतात. झोपण्यापूर्वी लगेच जड जेवण केल्यास पचनाचा त्रास होऊ शकतो आणि झोपमोडही होते. जेवणाच्या अनियमित वेळांमुळे आपल्या शरीराच्या 'बायोलॉजिकल क्लॉक'वरही (जैविक घड्याळ) वाईट परिणाम होतो.
इथे एक गोष्ट समजून घेणं गरजेचं आहे की, फक्त रात्री उशिरा जेवल्याने स्ट्रोक येत नाही. तर यासोबतच अपुरी झोप, व्यायामाचा अभाव, वाढलेलं वजन आणि अनियंत्रित ब्लड प्रेशर किंवा शुगर या सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्या की स्ट्रोकचा धोका वाढतो.
निरोगी राहायचं असेल तर रात्रीचं जेवण वेळेवर करा. उशिरा आणि जड जेवण टाळा. जेवण पचण्यासाठी शरीराला पुरेसा वेळ द्या. बहुतांश लोकांसाठी रात्री ८ किंवा ९ वाजता जेवण करून १० वाजता झोपणं सोयीचं असतं. अर्थात, प्रत्येकाच्या कामाच्या स्वरूपानुसार या वेळा बदलू शकतात, त्यामुळे सर्वांसाठी एकच नियम लागू होत नाही.
थोडक्यात सांगायचं तर, स्ट्रोकचा धोका टाळण्यासाठी फक्त आहारावर अवलंबून राहून चालणार नाही. योग्य आहारासोबतच नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, धूम्रपानापासून दूर राहणं आणि ब्लड प्रेशर, शुगर व कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणात ठेवणं आवश्यक आहे. आपण 'काय' खातो यासोबतच 'कधी' खातो यावर लक्ष दिल्यास हृदय आणि मेंदू दोन्ही निरोगी राहण्यास मदत होईल.
- डॉ. संतोष एन. एस., वरिष्ठ सल्लागार - न्यूरोलॉजी, मणिपाल हॉस्पिटल व्हाईटफिल्ड
