Kedarnath Tour: सोशल मीडिया आणि सिनेमांमुळे केदारनाथ आता अनेकांचं ड्रीम डेस्टिनेशन बनलंय. पण इथला प्रवास वाटतो तितका सोपा नाही. डोंगराळ वाटेवरची दमछाक आणि फसवणूक होण्याची भीती, या दोन्ही गोष्टींचा सामना करावा लागतो. म्हणूनच केदारनाथला जाण्यापूर्वी काही गोष्टींची काळजी घेणं खूप गरजेचं आहे.
Kedarnath Tourism: केदारनाथला जाण्याचं स्वप्न पाहताय? हेलिकॉप्टरने जायचा विचार आहे? तर मग आत्ताच प्लॅनिंग करा. कारण वेळ खूप कमी आहे. दरवर्षी दिवाळीनंतर केदारनाथ मंदिर बंद होतं आणि देवाची मूर्ती उखीमठला आणली जाते. त्यामुळे यावर्षी जायचं असेल तर लवकर निघा. हेलिकॉप्टर तीन ठिकाणांहून मिळतं. उत्तराखंडमधल्या सेरसीहून जाणं सर्वात सोयीचं पडतं. इथून केदारनाथला जाण्या-येण्याचा खर्च ६,३९० रुपये आहे. यावर १८ टक्के जीएसटी आणि ३०० रुपये फी लागते. फाटाहून हाच खर्च १०,१६४ रुपये आहे आणि त्यावर सेरसीप्रमाणेच अतिरिक्त फी लागते. गुप्तकाशीहूनही हेलिकॉप्टर मिळतं, पण तिथून खर्च सर्वात जास्त म्हणजे १२,७६२ रुपये आणि वर अतिरिक्त फी लागते. त्यामुळे सेरसीहून जाणं सर्वात परवडतं.
हेलिकॉप्टर सोडून इतर मार्गाने जायचंय? सावधान!
केदारनाथला जाण्याचा सर्वात लोकप्रिय मार्ग म्हणजे पायी ट्रेकिंग. भाविक गौरीकुंडहून चालायला सुरुवात करतात. चालताना असं वाटतं जणू संपूर्ण भारत तुमच्यासोबत चालतोय. वाटेतले नजारे अप्रतिम असतात. भाविक हरिद्वारहून बस किंवा गाडीने सोनप्रयाग किंवा गौरीकुंडला पोहोचतात, तिथे रात्र काढतात आणि पहाटे चालायला लागतात. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी जवळपास २२ किलोमीटर चालावं लागतं. वाटेत जंगल चट्टी, रामबाडा चट्टी, छोटी लिंचोली, मोठी लिंचोली अशी विश्रांतीची ठिकाणं आहेत. खायलाही भरपूर मिळतं, पण इथं खाण्यापिण्याच्या वस्तू खूप महाग असतात. एक लिटर पाण्याची बाटली ८० ते १०० रुपये, एक ग्लास लिंबूपाणी ५० ते ८० रुपये आणि एक प्लेट मॅगी ७० ते १०० रुपयांना मिळते. भात, पोळी, पराठा, चाऊमीन यांसारखे पदार्थही मिळतात, ज्याचा खर्च १०० ते २०० रुपयांच्या घरात जातो. गौरीकुंडहून केदारनाथला पायी पोहोचायला शारीरिक क्षमतेनुसार ८ ते १० तास लागतात. या वेळात खाणं-पिणं करावंच लागतं, त्यामुळे खर्च होतोच. ज्यांना चालता येत नाही, त्यांच्यासाठी घोडे, डोली आणि कंडी (पाठीवरची टोपली) उपलब्ध असते. गौरीकुंडहून घोडे मिळतात. वाटेतही अनेक ठिकाणी घोडे उभे असतात. डोली म्हणजे पालखीसारखी असते, ज्यात चार जण मिळून एकाला खांद्यावरून नेतात. कंडीमध्ये सहसा एक पहाडी माणूस सामान वाहून नेतो, पण लहान मुलं किंवा वृद्धांनाही ते पाठीवर बसवून मंदिरापर्यंत पोहोचवतात.
वाटेत पावलोपावली संकटं
तुम्ही जर पायी केदारनाथला जात असाल, तर सतत सावध राहावं लागतं. कारण मागून घोड्यांचे कळप येतात आणि समोरूनही घोडे खाली उतरत असतात. घोडे एकतर डोंगराला लागून चालतात किंवा थेट दरीच्या कडेने. ते फक्त भाविकांनाच नाही, तर सामानही वाहून नेतात. जर तुम्हाला घोड्याची धडक लागली, तर दगडावर पडून डोकं फुटू शकतं किंवा हात-पाय मोडू शकतात. दरीत पडलात तर वाचण्याची शक्यताच नाही. त्यामुळे सतत घोड्यांना रस्ता द्यावा लागतो. अनेकदा वरून वेगाने घोडे खाली येतात, जे पाहून सामान्य प्रवासी घाबरतात. घोड्यांसोबत डोली आणि कंडीवालेही असतात, त्यांनाही सतत रस्ता द्यावा लागतो. त्यामुळे पायी चालणाऱ्यांना सतत डावी-उजवीकडे सरकत खड्या चढणीवर चालावं लागतं. दक्षिण कोलकात्यातील न्यू अलीपूरचे रहिवासी अमित चक्रवर्ती नुकतेच केदारनाथला गेले होते. ते सांगतात, 'मी सर्वांना सांगेन की पायी केदारनाथला जाणं टाळा. कारण जीव मुठीत धरून चालावं लागतं. मी जाताना गौरीकुंडहून घोड्यावर गेलो होतो. घोड्यावर बसल्याने कंबर दुखून येते आणि कधीही पडण्याची भीती असते. परत येताना मी पायी उतरत होतो. माझ्या डोळ्यांसमोर एक वृद्ध माणूस घोड्यावरून पडला आणि त्याचं डोकं फुटलं. एक जण कंडीमधून खाली पडला. मला स्वतःला दोनदा घोड्याची धडक लागली. उजवा गुडघा दगडावर आपटला आणि चांगलाच मार लागला. त्यामुळे शेवटचे काही किलोमीटर मला पुन्हा घोड्यावर बसावं लागलं. उतरताना खड्या रस्त्यावर जीव मुठीत धरून बसावं लागलं होतं. तिथे पोलीस किंवा प्रशासनाचं कोणतंही नियंत्रण नाही.'
फसवणुकीचा सापळा
भारताच्या सर्वात प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी एक म्हणजे केदारनाथ. दरवर्षी मे ते ऑक्टोबर दरम्यान लाखो भाविक इथे येतात. पण याच गर्दीचा फायदा घेत लोकांची फसवणूक करण्याचा मोठा धंदा इथे चालतो. त्यामुळे जाण्यापूर्वी सावध राहणं गरजेचं आहे.
फसवणूक १
जर तुम्ही जाताना गौरीकुंडहून किंवा येताना तबेल्यातून घोड्यावर बसलात, तर सरकारी दरानुसार पैसे द्यावे लागतात. तिथे फसवणूक होण्याची शक्यता कमी असते. पण जर तुम्ही अर्ध्या रस्त्यातून घोड्यावर बसलात, तर घोड्याचे मालक तुमचा खिसा कापायला तयारच असतात. अंतरानुसार ते ५ हजार, ४ हजार, ३ हजार, २ हजार असे वाटेल ते दर सांगतात. तुम्ही किती घासाघीस करू शकता, यावर तुमचा खर्च अवलंबून असतो.
फसवणूक २
डोलीचा सरकारी दर साधारण ११ ते १२ हजार रुपये असतो. पण काही वेळा डोलीवाले २२ ते २४ हजार रुपये उकळतात. यापेक्षा खूप कमी पैशात हेलिकॉप्टरने जाता येतं. पण सर्वांनाच हेलिकॉप्टरचं बुकिंग मिळत नाही, त्यामुळे नाईलाजाने डोलीने जावं लागतं आणि खिसा रिकामा होतो.
फसवणूक ३
अनेक जण जड बॅगा घेऊन डोंगरावर चढू शकत नाहीत. ते कंडीवाल्यांकडे सामान देतात. हॉटेलचं नाव सांगितलं की सामान तिथे पोहोचतं. सामान चोरीला गेल्याच्या तक्रारी सहसा येत नाहीत. पण हे कंडीवाले मनमानी पैसे मागतात. गुजरातहून आलेल्या एका वृद्ध भाविकाने तक्रार केली की, दोन किलोमीटर सामान नेण्यासाठी एका व्यक्तीने त्यांच्याकडे २,७०० रुपये मागितले. हावडा येथील बाकसाडाचे रहिवासी आणि पेशाने इंजिनिअर असलेले सोमनाथ बॅनर्जी नुकतेच केदारनाथला गेले होते. त्यांनी सांगितलं, ‘मी वर जाताना डोली केली होती, ज्यासाठी ११,५०० रुपये लागले. परत येताना खूप घासाघीस करून मी कंडी ठरवली. ६,५०० रुपये ठरले होते. कंडीसाठी सरकारी पावती फाडावी लागते. मी तबेल्यातून बसलो होतो. जो मला घेऊन येत होता, त्याला मी वारंवार पावती फाडायला सांगत होतो, पण तो टाळाटाळ करत होता. थोडं अंतर गेल्यावर तो मला म्हणाला की तुमचं वजन जास्त आहे, मी तुम्हाला नेऊ शकत नाही. असं सांगून त्याने मला खाली उतरवलं आणि उरलेला रस्ता मला पायीच उतरावा लागला.’
फसवणूक ४
केदारनाथच्या वाटेवर तुम्हाला अनेक ठिकाणी असे लोक दिसतील जे बायको-मुलांना सोबत घेऊन उभे असतात. ते तुमच्याकडे मदत मागतील. ते गयावया करून सांगतील की त्यांची पैशांची बॅग हरवली आहे आणि कुटुंबाला घेऊन कुठे जावं, काय खावं हे त्यांना समजत नाहीये. कृपया मदत करा. अशा जाळ्यात अजिबात अडकू नका. कारण एकाच वेळी अनेकांसोबत अशी सारखीच घटना घडू शकत नाही. त्यामुळे मदत करण्यापूर्वी सावध राहा.
केदारनाथ मंदिराच्या गाभाऱ्यात जाण्यावरूनही फसवणूक!
हुगळीच्या हिंदमोटरच्या रहिवासी अर्पिता रॉय दरवर्षी किमान दोनदा केदारनाथला जातात. त्यांनी आरोप केलाय की, 'काही लोक मंदिराच्या नावावर व्यवसाय करत आहेत. गाभाऱ्यात जाण्याची कोणतीही निश्चित वेळ नाही. पहाटे किंवा दुपारी गाभाऱ्यात जाता येतं. काही पुजारी सांगतात की गाभाऱ्यात जायचं असेल तर पहाटे ३ वाजता रांगेत उभं राहावं लागेल. गाभाऱ्यात प्रवेश मिळवून देण्याच्या नावाखाली ते प्रत्येकाकडून १,५०० रुपये घेतात. पण एवढे पैसे देऊनही तुम्हाला गाभाऱ्यात जाऊन मुख्य मूर्तीला स्पर्श करण्याची संधी मिळेलच, याची कोणतीही खात्री नसते. त्यामुळे रांगेत उभं राहूनच दर्शन घेणं चांगलं. संध्याकाळी आरतीच्या वेळी मंदिरात जाणं सोपं असतं. तेव्हा रांग नसतेच जमा असते. पण त्यावेळी गाभाऱ्यात प्रवेश मिळत नाही.'
केदारनाथमध्ये आता सोयी-सुविधा वाढल्यात
जर कोणी पाच वर्षांपूर्वी केदारनाथला गेलं असेल, तर आता त्यांना तबेला किंवा बेस कॅम्पपुढचा रस्ता ओळखताही येणार नाही. राहण्यासाठी भरपूर टेंट लागलेत, नवीन पूल बांधलेत आणि अनेक हॉटेल्स उभी राहिलीत. पूर्वी खाण्यापिण्याचे जास्त पर्याय नव्हते. आता खिचडी, डोसापासून ते अनेक प्रकारचे पदार्थ मिळतात. अर्थात, सर्व जेवण शाकाहारीच असतं. टेंटमध्ये राहिल्यास खर्च कमी येतो. पण हॉटेल्सचे दर भयंकर जास्त आहेत. एका दिवसासाठी हॉटेलच्या रूमचं भाडं १३ ते १५ हजार रुपये असू शकतं. जर तुम्ही ग्रुपने गेलात आणि एकाच रूममध्ये राहिलात, तर खर्च विभागला जातो. पण कमी लोक असतील तर हॉटेलचा खर्च परवडत नाही. आता केदारनाथच्या वाटेवर मोबाईल नेटवर्क मिळतं, त्यामुळे संपर्काची अडचण येत नाही. निसर्ग आजही तसाच सुंदर आहे. मंदिराच्या मागे आणि दोन्ही बाजूंना दिसणारे डोंगर स्वर्गासारखे भासतात. पण माणसांची गर्दी आणि 'विकासा'च्या नावाखाली इथलं वातावरण बदललंय. त्यातच धर्म-व्यापाऱ्यांचा त्रासही वाढलाय. म्हणूनच केदारनाथला जाण्यापूर्वी सतर्क राहणं खूप महत्त्वाचं आहे.
कोलकाताहून केदारनाथला कसं जायचं?
विमानाने जायचं असेल तर कोलकाता विमानतळावरून डेहराडूनच्या जॉली ग्रांट विमानतळावर जाता येतं. तिथून गाडीने सोनप्रयाग किंवा गौरीकुंडपर्यंत जाऊन पुढे केदारनाथला जाता येतं. ट्रेनने जायचं असेल तर हावडाहून कुंभ एक्सप्रेस, दून एक्सप्रेस किंवा उपासना एक्सप्रेसने हरिद्वारपर्यंत जाता येतं. तिथून बस किंवा गाडीने सोनप्रयाग किंवा गौरीकुंडला पोहोचता येतं. हरिद्वार ते गौरीकुंड हे अंतर साधारण २४० किलोमीटर आहे आणि गाडीने जायला १० तासांच्या आसपास वेळ लागतो.
केदारनाथ व्यतिरिक्त काय पाहाल?
हरिद्वारहून केदारनाथला जाताना वाटेत ऋषिकेश, देवप्रयाग, रुद्रप्रयाग आणि धारी देवी मंदिर लागतं. सोनप्रयाग जवळच त्रियुगीनारायण मंदिर आहे. केदारनाथहून परत येताना उखीमठ, गुप्तकाशी आणि जगातील सर्वात उंचावर असलेलं शिवमंदिर 'तुंगनाथ' पाहता येतं. बद्रीनाथला जायचं असेल तर रुद्रप्रयागहून कर्णप्रयाग, जोशीमठ मार्गे जावं लागतं. हरिद्वारहून गाडीने हे अंतर साधारण ३३० किलोमीटर आहे. ज्यांना चार धाम यात्रा करायची आहे, ते गंगोत्री आणि यमुनोत्रीलाही जाऊ शकतात. हरिद्वारहून गंगोत्रीचं अंतर साधारण ३०० किलोमीटर आहे, जे ऋषिकेश आणि उत्तरकाशी मार्गे जातं. तर हरिद्वारहून यमुनोत्रीचं अंतर २५५ किलोमीटर आहे. जानकी चट्टीपर्यंत गाडीने जाऊन तिथून पुढे ५-६ किलोमीटर पायी, घोड्याने किंवा डोलीने जावं लागतं.
