Indian Railways Rules : रेल्वेचे आधार, तिकीट आणि लगेजचे नियम; प्रवाशांनो, ही माहिती नक्की वाचा!

रेल्वेने प्रवास करताना तिकीट, ओळखपत्र आणि सामानाच्या वजनाचे नियम माहीत असणे खूप गरजेचे आहे. यात कोणते नियम नवीन आहेत आणि कोणते जुनेच आहेत, हे आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

Image Credit : our own

भारतीय रेल्वेचे नवीन नियम

भारतीय रेल्वेने प्रवास करताना तिकीट बुकिंगपासून ते ट्रेनमध्ये चढेपर्यंत काही महत्त्वाचे नियम तुम्हाला माहीत असायला हवेत. यात तिकीट बुकिंग, ओळखपत्र तपासणी, तत्काळ तिकीट, वेटिंग लिस्ट, सामानाचे वजन आणि झोपण्याची वेळ या गोष्टींचा समावेश आहे. हे सर्व नियम ऑक्टोबर २०२६ पासून नव्याने लागू झाले आहेत, असा दावा करणे चुकीचे आहे. काही नियम आधीपासूनच लागू आहेत, तर काही बदल २०२५ मध्येच जाहीर करण्यात आले होते.

Image Credit : our own

तिकीट बुकिंगमध्ये आधार व्हेरिफिकेशन

१ ऑक्टोबर २०२५ पासून एक महत्त्वाचा नियम लागू झाला आहे. वेबसाइट किंवा ॲपवरून जनरल तिकीट बुकिंग सुरू झाल्यानंतर पहिल्या १५ मिनिटांत फक्त आधार व्हेरिफिकेशन केलेल्या युजर्सनाच तिकीट बुक करता येईल. हा नियम फक्त बुकिंग सुरू झाल्यापासून पहिल्या १५ मिनिटांसाठीच लागू आहे. रेल्वे स्टेशनवरील तिकीट खिडकीवर असा कोणताही बदल झालेला नाही. त्यामुळे प्रवाशांनी आपले आधार डिटेल्स आणि ऑनलाइन अकाउंट आधीच अपडेट ठेवणे फायद्याचे ठरेल.

Image Credit : our own

प्रवासात ओळखपत्र सोबत ठेवा

रेल्वे प्रवासात स्वतःचे ओळखपत्र सोबत ठेवणे खूप महत्त्वाचे आहे. ऑनलाइन तिकीट बुक केलेल्या प्रवाशांपैकी किमान एकाकडे तरी अधिकृत मूळ ओळखपत्र (Original ID) असणे आवश्यक आहे. यासाठी तुम्ही आधार कार्ड, मतदान ओळखपत्र, पासपोर्ट किंवा ड्रायव्हिंग लायसन्स वापरू शकता. तिकिटावरील नाव आणि ओळखपत्रावरील माहिती जुळली पाहिजे. फक्त मोबाईलमधील फोटो किंवा झेरॉक्सवर अवलंबून न राहता मूळ ओळखपत्र सोबत ठेवा.

Image Credit : our own

तत्काळ तिकीट बुकिंगचे नवीन नियम

तत्काळ तिकीट बुकिंगमध्येही आधार व्हेरिफिकेशनचे नियम आधीच लागू झाले आहेत. १ जुलै २०२५ पासून वेबसाइट आणि ॲपवरून तत्काळ तिकीट बुक करण्यासाठी आधार व्हेरिफिकेशन सक्तीचे करण्यात आले आहे. १५ जुलैपासून ऑनलाइन बुकिंगसाठी आधार आधारित OTP व्हेरिफिकेशन आणि तिकीट खिडकी किंवा एजंट्सकडून बुकिंग करताना संबंधित OTP प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. चार्ट तयार झाल्यानंतरही तुमचे ऑनलाइन वेटिंग तिकीट कन्फर्म झाले नाही, तर ते नियमांनुसार आपोआप रद्द होऊ शकते.

Image Credit : our own

सामानाच्या वजनाचे नियम

वेटिंग तिकीट रद्द झाल्यावर त्या तिकिटावर रिझर्व्ह डब्यातून प्रवास करता येत नाही. अशा प्रवाशांना जनरल डब्यातून प्रवास करावा लागू शकतो. पण ऑनलाइन तिकीट, खिडकीवरील तिकीट आणि RAC तिकीट यांच्या नियमांत फरक आहे. प्रवासात सोबत नेण्याच्या सामानावरही मर्यादा आहेत. रेल्वेच्या नियमांनुसार, एसी फर्स्ट क्लासमध्ये ७० किलो, एसी सेकंड क्लासमध्ये ५० किलो, एसी थर्ड क्लास आणि चेअर कारमध्ये ४० किलो, तर स्लीपर क्लासमध्ये ४० किलोपर्यंत सामान मोफत नेता येते. मर्यादेपेक्षा जास्त सामान असल्यास अतिरिक्त शुल्क भरावे लागेल.

Image Credit : our own

मिडल बर्थ वापरण्याची वेळ

ट्रेनमध्ये मिडल बर्थ (मधला बर्थ) मिळालेल्या प्रवाशांनी वेळेचे नियम पाळणे गरजेचे आहे. तुम्ही रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेतच मिडल बर्थ उघडून झोपू शकता. इतर वेळी खालच्या बर्थवरील प्रवाशांना बसता यावे म्हणून मिडल बर्थ दुमडून ठेवावा लागतो. हा नियम ऑक्टोबरमध्ये नव्याने आलेला नाही, तर तो आधीपासूनच लागू आहे. तिकीट कॅन्सल करताना आणि रिफंड मिळवताना तिकिटाचा प्रकार आणि वेळ खूप महत्त्वाची असते. त्यामुळे तिकीट रद्द करण्यापूर्वी रेल्वेचे रिफंड नियम नक्की तपासा.

Image Credit : our own

प्रवासापूर्वी लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी

थोडक्यात सांगायचे तर, रेल्वे प्रवाशांनी आधार व्हेरिफिकेशन, मूळ ओळखपत्र, तिकिटाचे स्टेटस, सामानाचे वजन आणि बर्थ वापरण्याची वेळ या गोष्टींकडे लक्ष दिले पाहिजे. सोशल मीडियावर 'हे सर्व नियम ऑक्टोबर २०२६ पासून लागू झाले आहेत' अशा अफवा पसरत आहेत, त्यावर विश्वास ठेवू नका. आधारचे नियम २०२५ मध्येच जाहीर झाले आहेत आणि ओळखपत्र व सामानाचे नियम आधीपासूनच आहेत. प्रवाशांनी अधिकृत वेबसाइटवर तिकिटाचे स्टेटस तपासावे आणि मूळ कागदपत्रे सोबत ठेवावीत. शंका असल्यास भारतीय रेल्वे आणि IRCTC च्या अधिकृत माहितीवरच विश्वास ठेवा.