जगातील अतिदुर्गम जंगलांवर लक्ष ठेवण्यासाठी आता प्रगत अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर होत आहे. या नव्या सॅटेलाईट तंत्रज्ञानामुळे पर्यावरणाला असलेला धोका आणि जंगलतोड ओळखणं आता खूप सोपं झालं आहे.

जगभरातील उष्णकटिबंधीय जंगलांवर लक्ष ठेवण्याची पद्धत आता पूर्णपणे बदलत आहे. शास्त्रज्ञ, पर्यावरण संस्था आणि कार्बन-मार्केटमधील लोक आता नव्या पिढीतील सॅटेलाईट्सचा वापर करत आहेत. या तंत्रज्ञानामुळे अशा दुर्गम भागांवरही नजर ठेवणं शक्य झालंय, जिथे पोहोचणं पूर्वी जवळपास अशक्य होतं.

मध्य आफ्रिकेत हे तंत्रज्ञान खूप महत्त्वाचं ठरत आहे. इथे अनेक देशांमध्ये पसरलेलं काँगोचं विशाल जंगल आहे, जे पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या कार्बन स्टोअर्सपैकी एक मानलं जातं. हवामान बदल, जंगलतोड आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास वाढत असताना, जंगलांचं संरक्षण करण्यासाठी सॅटेलाईट मॉनिटरिंग हे एक अत्यंत महत्त्वाचं साधन बनलं आहे.

युरोपियन स्पेस एजन्सीने एप्रिल २०२५ मध्ये लाँच केलेला 'बायोमास' (Biomass) सॅटेलाईट हे यातील एक मोठं पाऊल आहे. नेहमीच्या सॅटेलाईट्सपेक्षा हा वेगळा आहे. यात पी-बँड सिंथेटिक अपर्चर रडार वापरण्यात आलंय. यामुळे घनदाट झाडीच्या आत जाऊन झाडांचे खोड, फांद्या आणि बायोमास मोजता येतो. या डेटामुळे जंगलात किती कार्बन साठवलाय आणि त्यात काय बदल होत आहेत, याचा अचूक अंदाज शास्त्रज्ञांना लावता येतो.

ही सिस्टीम एकाच ठिकाणचे वारंवार स्कॅनिंग करते. यातून थ्री-डी (3D) इमेजेस मिळतात, ज्यामुळे साध्या फोटोंमधून न दिसणारे बदलही सहज लक्षात येतात.

जंगलांवर वाढता दबाव पाहता हे तंत्रज्ञान खूप मोलाचं असल्याचं शास्त्रज्ञ सांगतात. याआधीच्या रडार तंत्रज्ञानातूनही आफ्रिकेतील जंगलांबाबत एक धक्कादायक माहिती समोर आली होती. २०१० पासून ही जंगले कार्बन शोषून घेण्यापेक्षा जास्त कार्बन उत्सर्जित करत असल्याचं यातून स्पष्ट झालं होतं.

काँगो बेसिनमध्ये या मॉनिटरिंगचं महत्त्व आणखी वाढतं, कारण इथल्या अनेक जंगलांमध्ये रस्तेच नाहीत. अशा विशाल भागात पर्यावरणातील बदल टिपण्यासाठी सॅटेलाईट हाच एकमेव व्यावहारिक पर्याय उरतो.

त्याचबरोबर, डेटा प्रोसेसिंगमध्ये झालेल्या प्रगतीमुळे अंतराळातून मिळणाऱ्या माहितीचा वापर आता अनेक पटींनी वाढला आहे.

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समुळे जंगल संवर्धनाला बळ

सॅटेलाईट इमेजेस आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) यांच्या एकत्र वापरामुळे हवामान आणि संवर्धनाच्या कामात नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत.

तज्ज्ञांच्या मते, AI आता सॅटेलाईटच्या प्रचंड डेटाचं विश्लेषण करू शकतं आणि माणसाला सहज न दिसणारे बदल ओळखू शकतं. यामुळे संभाव्य जंगलतोडीसारख्या धोक्यांची पूर्वसूचना संस्थांना वेळेवर मिळते.

या तंत्रज्ञानाचा वापर मिथेन मॉनिटरिंग, इकोसिस्टम मॅपिंग, हिमनद्यांवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि जमिनीच्या वापराचं विश्लेषण करण्यासाठीही होत आहे. मशीन-लर्निंग सिस्टीम दररोज हजारो इमेजेस प्रोसेस करतात आणि जिथे बारकाईने लक्ष देण्याची गरज आहे, असे बदल लगेच शोधून काढतात.

खाजगी कंपन्याही आता त्यांच्या सप्लाय-चेन मॉनिटरिंगमध्ये या तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहेत. एखाद्या उत्पादनामुळे जंगलतोड तर होत नाही ना, हे तपासण्यासाठी सॅटेलाईट प्लॅटफॉर्म्सचा वापर होतोय. यामुळे मोठं नुकसान होण्याआधीच कंपन्यांना पावलं उचलता येतात.

सॅटेलाईट मॉनिटरिंगचा आणखी एक मोठा फायदा कार्बन मार्केटला होत आहे.

जंगल वाचवण्याच्या काही प्रकल्पांवर नेहमीच टीका होत आली आहे. जंगलतोड रोखल्याचे खोटे दावे करून जास्त कार्बन क्रेडिट्स लाटल्याचे आरोप अनेकदा झाले आहेत. पण आता नव्या पद्धतींमध्ये केवळ प्रोजेक्ट डेव्हलपर्सच्या दाव्यांवर अवलंबून न राहता, राष्ट्रीय पातळीवर सॅटेलाईटद्वारे असेसमेंट केलं जातं.

यामुळे हवामान फायद्यांचे खोटे दावे कमी होतील आणि पारदर्शकता वाढेल, असं समर्थकांचं म्हणणं आहे.

कार्बन मार्केटवर टीका करणारे लोकही आता सॅटेलाईट मॉनिटरिंगला एक प्रभावी साधन मानू लागले आहेत. डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोमधील (DRC) कम्युनिटी फॉरेस्ट उपक्रम आता जंगलांचं संरक्षण आणि जंगलतोडीचे प्रकार ओळखण्यासाठी सॅटेलाईट सिस्टीमचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करत आहेत.

नवीन रडार तंत्रज्ञानामुळे पर्यावरण संस्थांना दुर्गम भागातील वन्यजीवांच्या अधिवासावर लक्ष ठेवणं सोपं झालंय. फिनलंडमधील 'आयसीआय' (ICEYE) या कंपनीकडे रडार सॅटेलाईट्सचं मोठं नेटवर्क आहे. त्यांनी नुकतीच 'जेन गुडॉल फाउंडेशन'सोबत भागीदारी केली आहे. या माध्यमातून पूर्व डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोमधील बेकायदेशीर खाणकाम आणि वृक्षतोड यांसारखे धोके ओळखले जात आहेत.

रडार सिस्टीमचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे ते ढग आणि घनदाट झाडीच्या आरपार पाहू शकतात, जे साध्या ऑप्टिकल सॅटेलाईट्सना शक्य नसतं.

जंगलांवर अधिक चांगलं लक्ष ठेवण्याची गरज आता खूप वाढली आहे. गेल्या दशकात डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोने दरवर्षी सुमारे ०.५ टक्के प्राथमिक जंगले गमावली आहेत. यामागे प्रामुख्याने वाढती शेती हेच कारण आहे. दुसरीकडे, कॅमेरूनमध्ये २०२५ मध्ये आतापर्यंतची सर्वाधिक जंगलतोड नोंदवली गेली आहे.

तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे जंगलांच्या स्थितीबद्दल आता अत्यंत अचूक माहिती मिळत असल्याचं तज्ज्ञ सांगतात. आता सर्वात मोठं आव्हान हेच आहे की, सरकार, पर्यावरण संस्था आणि स्थानिक लोकांनी या माहितीचा योग्य वापर करून जंगलतोड रोखली पाहिजे आणि जगातील या अत्यंत महत्त्वाच्या इकोसिस्टम्सचं रक्षण केलं पाहिजे.