आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्सचा (AI) वाढता वापर फक्त वीज आणि पाणीच संपवत नाहीये, तर भविष्यात यामुळे ई-कचऱ्याचे मोठे संकट उभे राहू शकते, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
नवी दिल्ली : आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्सच्या (AI) पायाभूत सुविधांचा सध्या वेगाने विस्तार होत आहे. पण येत्या काही दशकांमध्ये यामुळे कोट्यवधी टन ई-कचरा (electronic waste) निर्माण होऊ शकतो. एआयच्या या वाढत्या वेगाचा हा एक असा धोका आहे, ज्याकडे आतापर्यंत फारसे लक्ष दिले गेले नव्हते, असे एका नव्या अहवालात म्हटले आहे.
बेसल ॲक्शन नेटवर्क (BAN) या संस्थेने हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. त्यांच्या अंदाजानुसार, २०२५ ते २०५० या काळात ३९५ दशलक्ष ते ६१७ दशलक्ष मेट्रिक टन एवढे एआयशी संबंधित इलेक्ट्रॉनिक साहित्य भंगारात निघेल आणि कचऱ्यात जमा होईल.
संशोधकांचे म्हणणे आहे की, एआयमुळे पर्यावरणावर होणाऱ्या परिणामांची चर्चा सहसा वीज आणि पाण्याचा वापर यापुरतीच मर्यादित असते. पण जगभरात एआयचे डेटा सेंटर्स ज्या वेगाने वाढत आहेत, ते पाहता या भौतिक सुविधांमुळे कचरा व्यवस्थापनाचे एक मोठे आव्हान उभे राहणार आहे. या अहवालानुसार, २०३० सालापर्यंत दरवर्षी ८.६ दशलक्ष ते १३.१ दशलक्ष टन एवढे एआयचे जुने साहित्य कचऱ्यात जमा होऊ लागेल.
Related Articles
BAN च्या मते, याआधीच्या अंदाजांमध्ये या समस्येची तीव्रता कमी मानली गेली होती. कारण तेव्हा फक्त सर्व्हर्स आणि ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट्सचा (GPUs) विचार झाला होता. पण या नव्या अहवालात एआय डेटा सेंटर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सर्व प्रमुख घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
या सविस्तर अभ्यासामुळे एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे की, भविष्यात पुनर्वापर (reuse), रिसायकलिंग किंवा विल्हेवाट लावण्यासाठी येणाऱ्या कचऱ्याचे प्रमाण आधीच्या अंदाजापेक्षा खूप जास्त असेल. सध्या सरकारे आणि टेक कंपन्या एआयच्या पायाभूत सुविधांवर प्रचंड पैसा खर्च करत आहेत. वाढत्या कॉम्प्युटिंगच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी वेगवेगळ्या देशांमध्ये नवीन डेटा सेंटर्स उभी राहत आहेत. जसजसा हा विस्तार वाढत आहे, तसतसा तज्ज्ञांचा एकच सवाल आहे. आता प्रश्न फक्त एआय किती ऊर्जा वापरतो हा नाही, तर या उपकरणांचे आयुष्य संपल्यानंतर त्यांचे काय होणार, हा खरा प्रश्न आहे.
कचऱ्याचे संकट फक्त कॉम्प्युटर हार्डवेअरपुरते मर्यादित नाही
हा अहवाल सांगतो की, फक्त सर्व्हर्स आणि प्रोसेसिंग चिप्सचा विचार करणे म्हणजे एआयच्या पायाभूत सुविधांचे अपूर्ण चित्र पाहण्यासारखे आहे. एका सामान्य एआय डेटा सेंटरमध्ये, सर्व्हर्स आणि ॲक्सिलरेटर उपकरणांचे वजन एकूण सिस्टीमच्या वजनाच्या तुलनेत खूपच कमी असते.
यात सर्वात मोठा वाटा सपोर्टिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरचा असतो. यामध्ये नेटवर्किंगची उपकरणे, पॉवर सप्लाय सिस्टीम, पॉवर डिस्ट्रिब्युशनचे भाग, बॅकअप उपकरणे आणि कुलिंग सिस्टीम यांचा समावेश असतो. जसजसे तंत्रज्ञान प्रगत होईल, तसतशी ही संपूर्ण सिस्टीम ई-कचऱ्यात भर घालेल. संशोधकांनी निदर्शनास आणून दिले आहे की, उपकरणे बदलण्याच्या वेगामुळे ही समस्या आणखी गंभीर होऊ शकते.
प्रोसेसिंग पॉवर वाढवण्याच्या तीव्र स्पर्धेमुळे हार्डवेअर सतत अपग्रेड केले जात आहेत. जुनी सिस्टीम व्यवस्थित काम करत असली, तरी नवीन पिढीच्या उपकरणांमुळे जुने इन्फ्रास्ट्रक्चर मोठ्या एआय कामांसाठी निरुपयोगी ठरते. परिणामी, उपकरणांचे आयुष्य संपण्याआधीच ती बदलली जातात.
तज्ज्ञांच्या मते, जुन्या उपकरणांची दुरुस्ती करून किंवा त्यांचे सुटे भाग वापरून त्यांचे आयुष्य वाढवल्यास नवीन उत्पादनांची मागणी कमी होऊ शकते. पण असे न केल्यास, फेकून दिलेल्या उपकरणांचे ढीग पर्यावरणावरील ताण आणखी वाढवतील.
डेटा सुरक्षा आणि रिसायकलिंगच्या नव्या चिंता
या अहवालात जुन्या एआय इन्फ्रास्ट्रक्चरशी संबंधित आणखी एका आव्हानावर प्रकाश टाकला आहे, ते म्हणजे माहितीची सुरक्षा (information security). सर्व्हर्स, स्टोरेज डिव्हाइसेस आणि नेटवर्किंग सिस्टीममध्ये अनेकदा अत्यंत संवेदनशील डेटा असतो. यात गोपनीय माहिती आणि सिस्टीमच्या कामाच्या नोंदी असतात.
त्यामुळेच, डेटा सेंटरमधून कोणतीही उपकरणे बाहेर काढताना त्यातील डेटा सुरक्षितपणे नष्ट करणे आणि विल्हेवाट लावताना कडक लक्ष ठेवणे गरजेचे असल्याचे संशोधक सांगतात. पर्यावरण संस्था आंतरराष्ट्रीय स्तरावर होणाऱ्या कचऱ्याच्या वाहतुकीकडेही लक्ष वेधत आहेत.
भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर जुने एआय हार्डवेअर जागतिक रिसायकलिंग नेटवर्कमध्ये पोहोचेल. तेव्हा या उपकरणांवर कुठे प्रक्रिया केली जाईल आणि तिथे पर्यावरणाच्या सुरक्षेची पुरेशी काळजी घेतली जाईल का, असे प्रश्न उपस्थित होत आहेत. ज्या देशांमध्ये डेटा सेंटर वेगाने वाढत आहेत, त्यांच्यासाठी हा मुद्दा विशेष महत्त्वाचा आहे.
भारतात एआय सुविधांमधील गुंतवणूक सतत वाढत आहे आणि देश आधीच ई-कचऱ्याच्या वाढत्या समस्येचा सामना करत आहे. जसजसे अधिक सर्व्हर्स, नेटवर्किंग सिस्टीम आणि संबंधित उपकरणे जुनी होतील, तसतसे त्यांच्या पुनर्वापर आणि रिसायकलिंगचे निर्णय अधिक महत्त्वाचे ठरतील.
सध्या टेक इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या बाबतीत सांडपाणी, प्रदूषण आणि संसाधन व्यवस्थापनावर चर्चा होते. पण भविष्यात जुन्या एआय उपकरणांचे काय करायचे, हा मुद्दाही या चर्चेचा मुख्य भाग बनेल.
BAN चे म्हणणे आहे की, एआयचा पर्यावरणावरील परिणाम मोजायचा असेल, तर त्याच्या इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या संपूर्ण जीवनचक्राचा (lifecycle) अभ्यास करणे आवश्यक आहे. यामध्ये कच्चा माल काढणे, उत्पादन, वापर, उपकरणे बदलणे आणि शेवटी त्यांची विल्हेवाट लावणे या सर्व गोष्टींचा समावेश होतो. संस्थेच्या अंदाजानुसार, भविष्यातील एआय ई-कचऱ्याचे प्रमाण इतके प्रचंड असेल की, उपकरणे जुनी होण्याआधीच या समस्येकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे.
