कॅन्सर फक्त वृद्धांनाच होतो हा गैरसमज आहे. आजकाल तरुणांमध्येही कॅन्सरचे प्रमाण वाढले आहे. अचानक वजन कमी होणे किंवा शरीरावर गाठ येणे यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका. वेळीच डॉक्टरांचा सल्ला घेणे का गरजेचे आहे, ते जाणून घ्या.

अचानक वजन कमी होणं, अंगावर आलेली एखादी गाठ किंवा सतत जाणवणारा थकवा... आपण बऱ्याचदा याकडे कामाचा ताण किंवा किरकोळ आरोग्य समस्या म्हणून दुर्लक्ष करतो. पण हे त्याहूनही गंभीर असू शकतं. कॅन्सर (cancer) हा फक्त वयस्कर लोकांनाच होतो, असा आपला समज असतो. पण आता तरुण आणि किशोरवयीन मुलांमध्येही कॅन्सरचं प्रमाण वाढताना दिसतंय. त्यामुळे याची सुरुवातीची लक्षणे ओळखून वेळीच उपचार घेणं खूप महत्त्वाचं ठरतं.

तरुणांमधील कॅन्सर: वास्तव काय?

कॅन्सरच्या एकूण नवीन रुग्णांपैकी सुमारे ४% रुग्ण हे १५ ते ३९ वयोगटातील असतात. जगभरातील आकडेवारी पाहिली, तर ५० वर्षांच्या आतच कॅन्सर डिटेक्ट होण्याचं प्रमाण वेगाने वाढत असल्याचं समोर आलं आहे.

कोणत्या वयात कोणता कॅन्सर जास्त आढळतो?

  • १५ ते १९ वर्षे: थायरॉईड कॅन्सर, लिम्फोमा, मेंदू आणि मज्जासंस्थेचे ट्यूमर, हाडांचे आणि सॉफ्ट टिशू सार्कोमा.
  • २० ते २९ वर्षे: थायरॉईड कॅन्सर, टेस्टिक्युलर (वृषण) कॅन्सर, ओव्हेरियन जर्म सेल ट्यूमर, हॉजकिन्स लिम्फोमा, मेलेनोमा.
  • ३० ते ३९ वर्षे: ब्रेस्ट, थायरॉईड, मेलेनोमा आणि कोलोरेक्टल कॅन्सर.
  • लिंगानुसार प्रमाण: तरुण महिलांमध्ये ब्रेस्ट कॅन्सर (स्तनाचा कर्करोग) तर तरुण पुरुषांमध्ये टेस्टिक्युलर कॅन्सर जास्त प्रमाणात दिसून येतो.

तरुणांमध्ये कॅन्सर का वाढतोय?

यामागे अनेक कारणे असू शकतात, असा संशोधकांचा अंदाज आहे. फायबरची कमतरता असलेले अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूड, लठ्ठपणा, व्यायामाचा अभाव, इन्सुलिन रेझिस्टन्स, दारूचे व्यसन, पर्यावरणातील बदल, काही विशिष्ट आजार आणि BRCA1/2 सारखे अनुवांशिक दोष ही यामागची मुख्य कारणे आहेत.

याशिवाय काही बॅक्टेरिया, जसे की कोलिबॅक्टिन तयार करणारे ई. कोलाय (E. coli) स्ट्रेन्स यावरही संशोधन सुरू आहे. काही प्रकरणांमध्ये हे बॅक्टेरिया कारणीभूत असतात, पण कॅन्सरच्या प्रकारानुसार त्यांचे प्रमाण बदलते.

धोक्याची 'ही' ६ लक्षणे ओळखा

  • अचानक वजन कमी होणे: कोणतेही प्रयत्न न करता ४-५ किलो (९-११ पौंड) वजन कमी होणे.
  • आराम करूनही आठवडेभर थकवा जाणवणे. प्रचंड आणि सतत गळून गेल्यासारखे वाटणे.
  • छाती, मान, काख, वृषण (testicles) किंवा मांडीच्या सांध्यात नवीन सूज किंवा गाठ येणे.
  • असामान्य रक्तस्राव: लघवी, शौच किंवा थुंकीतून रक्त येणे. विनाकारण अंगावर व्रण (bruises) उठणे किंवा असामान्य योनीतून रक्तस्राव होणे.
  • तोंडात न बरी होणारी जखम: दोन ते तीन आठवड्यांनंतरही न जाणारे लाल किंवा पांढरे डाग.
  • सतत खोकला येणे, आवाज बसणे किंवा गिळताना त्रास होणे.

ही लक्षणे दिसली म्हणजे कॅन्सरच आहे असे नाही, पण असा त्रास सतत जाणवत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.

उपचार: फक्त ट्यूमरवर नाही, तर रुग्णावर लक्ष केंद्रित करणे

कॅन्सरचा प्रकार आणि तो कोणत्या स्टेजवर आहे, यावर उपचार ठरतात. सर्जरी, केमोथेरपी, रेडिएशन थेरपी, इम्युनोथेरपी आणि टार्गेटेड थेरपी हे उपचारांचे मुख्य पर्याय आहेत.

तरुणांसमोरील आव्हाने

सुरुवातीची लक्षणे बऱ्याचदा ताणतणाव किंवा किरकोळ आजार वाटू शकतात, ज्यामुळे निदान व्हायला उशीर होतो. काही ट्यूमर खूप वेगाने वाढणारे असतात. कॅन्सरच्या उपचारांचा परिणाम प्रजनन क्षमता (fertility), हृदयाचे आरोग्य आणि मानसिक स्वास्थ्यावरही होऊ शकतो. त्यामुळे जेनेटिक काउन्सेलिंग आणि फर्टिलिटी प्रिजर्व्हेशन (प्रजनन क्षमता टिकवून ठेवणे) या गोष्टी खूप महत्त्वाच्या ठरतात.

आयुष्याच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर कॅन्सरशी लढा

कॅन्सरमुळे शिक्षण, करिअर, नाती आणि पालक बनण्याच्या स्वप्नांमध्ये अडथळे येऊ शकतात. अशा वेळी कुटुंबाची साथ, कॅन्सर सर्व्हायव्हर ग्रुप्स आणि मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत खूप फायदेशीर ठरते.

उपचारादरम्यान सकस आहार, योग्य व्यायाम आणि ताणतणावाचे व्यवस्थापन केल्यास आरोग्य चांगले राहण्यास मदत होते. भविष्यात पालक होण्यासाठी एग्स (स्त्रीबीज) किंवा स्पर्म (शुक्राणू) फ्रीझ करून ठेवण्याचा पर्यायही निवडता येतो.

लवकर निदान होणे गरजेचे

तरुण वयात कॅन्सरचे निदान होणे हे खूप धक्कादायक असू शकते, पण या संकटाचा सामना तुम्ही एकटे करत नाही आहात. आपल्या शरीरात होणारे बदल ओळखा आणि गरज पडल्यास योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्या. यामुळे तुम्हाला पुढील उपचारांबद्दल योग्य निर्णय घेता येईल. कामाच्या गडबडीत किंवा 'आपण अजून तरुण आहोत' या विचारात आरोग्याकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नका.

- हा लेख होसमॅट हॉस्पिटलचे (HOSMAT Hospital) कन्सल्टंट सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. व्यंकटचला के (Dr Venkatachala K) यांनी लिहिला आहे.