महिलांमध्ये स्ट्रोकचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढत आहे. हार्मोन्समधील बदल, गर्भधारणेतील गुंतागुंत आणि मेनोपॉज यामुळे हा धोका अधिक असतो. तज्ज्ञांच्या मते, महिलांनी B.E. F.A.S.T. लक्षणे ओळखून त्वरित वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.
स्ट्रोक किंवा अर्धांगवायू हा फक्त म्हातारपणी होणारा आजार आहे, असा आपला समज असतो. स्ट्रोक टाळण्यासाठी चालवल्या जाणाऱ्या मोहिमांमध्येही बहुतांश वेळा पुरुषांमधील लक्षणांवरच भर दिला जातो. पण 'अमेरिकन स्ट्रोक असोसिएशन'ची आकडेवारी आणि 'स्ट्रोक' या आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकातील अहवाल एक भयानक वास्तव समोर आणतात. स्ट्रोक हा महिलांसाठी अत्यंत घातक आजार ठरत आहे. महिलांच्या मृत्यूच्या कारणांमध्ये स्ट्रोकचा तिसरा क्रमांक लागतो. दर ५ पैकी एका महिलेला स्ट्रोकचा झटका येतो. धक्कादायक बाब म्हणजे, स्ट्रोकमधून बचावलेल्या पुरुषांच्या तुलनेत महिलांची प्रकृती सुधारण्याचे प्रमाण खूप कमी असते आणि त्यांच्यात मृत्यूचा धोकाही जास्त असतो.
या फरकामागे एक मुख्य कारण आहे. ते म्हणजे महिलांच्या आयुष्यातील वेगवेगळ्या टप्प्यांवर त्यांच्या रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य आणि सेक्स हार्मोन्स यांच्यात होणारे बदल.
हा धोका महिलांच्या प्रजननक्षम वयापासूनच सुरू होतो. गर्भनिरोधक गोळ्यांमधील (combined oral contraceptives) 'एक्झोजेनस इस्ट्रोजेन'मुळे रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका वाढतो. विशेषतः ज्या महिलांना मायग्रेन (ऑरासह), धूम्रपानाची सवय किंवा उच्च रक्तदाबाचा त्रास आहे, त्यांच्यासाठी हा धोका अधिक असतो. गरोदरपणात आणि बाळंतपणानंतरच्या सुरुवातीच्या काळात शरीरातील रक्ताभिसरण आणि प्रथिनांमध्ये होणाऱ्या बदलांमुळे रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका तब्बल चार पटींनी वाढतो. गरोदरपणात येणारा प्री-एक्लेम्पसिया (preeclampsia) आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या समस्यांकडे गांभीर्याने लक्ष देणे गरजेचे आहे. या केवळ तात्पुरत्या समस्या नसून, त्यामुळे भविष्यात स्ट्रोकचा धोका दुप्पट होऊ शकतो.
महिलांच्या आयुष्यातील दुसरा सर्वात नाजूक टप्पा म्हणजे मेनोपॉज (Menopause) किंवा रजोनिवृत्ती. शरीरातील नैसर्गिक इस्ट्रोजेन हार्मोन रक्तवाहिन्यांचे संरक्षण करते. यामुळे रक्तप्रवाह सुरळीत राहतो आणि लिपिडची पातळी नियंत्रणात राहते. पण मेनोपॉजच्या काळात इस्ट्रोजेनची पातळी कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्या कडक होणे, उच्च रक्तदाब आणि चयापचयाच्या समस्या वाढतात. 'पबमेड' (PubMed) वरील एका महत्त्वाच्या अभ्यासानुसार, ज्या महिलांना वयाच्या ४५ वर्षांपूर्वीच मेनोपॉज येतो (premature menopause), त्यांच्यात मेंदूच्या रक्तवाहिन्यांचे आजार होण्याचा धोका जास्त असतो. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या राष्ट्रीय अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, सिस्टिमिक हार्मोन रिप्लेसमेंट थेरपी (HRT) मुळे स्ट्रोकचा धोका कमी होत नाही. उलट, उशिरा सुरू केलेल्या तोंडावाटे घेण्याच्या इस्ट्रोजेन गोळ्यांमुळे रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका आणखी वाढू शकतो.
पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये 'एम्बोलिक स्ट्रोक'चे प्रमाणही जास्त दिसून येते. वाढत्या वयासोबत महिलांमध्ये गंभीर स्वरूपाचा एम्बोलिक स्ट्रोक आणि 'अॅट्रियल फायब्रिलेशन'चा (atrial fibrillation) धोका अधिक वाढतो.
हा धोका कमी करण्यासाठी वेळीच आणि योग्य काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. डॉक्टरांनी महिलांची तपासणी करताना त्यांच्या गरोदरपणातील गुंतागुंत, गर्भनिरोधकांचा वापर आणि मेनोपॉजची वेळ या गोष्टींचा आवर्जून विचार करायला हवा. घरी असतानाही महिलांनी स्वतःच्या आरोग्याबाबत जागरूक राहायला हवे. स्ट्रोकची लक्षणे ओळखण्यासाठी B.E. F.A.S.T. हा मंत्र नेहमी लक्षात ठेवा. यात तोल जाणे (Balance), दृष्टी अंधुक होणे (Eyesight), चेहरा वाकडा होणे (Facial drooping), हातांमध्ये अशक्तपणा येणे (Arm weakness) आणि बोलण्यात अडखळणे (Speech problems) यांचा समावेश होतो. ही लक्षणे दिसल्यास तो एक आणीबाणीचा प्रसंग असतो. असा त्रास जाणवल्यास झोपून न राहता तातडीने वैद्यकीय मदत (Emergency medical services) बोलवा. वेळेवर मिळालेले उपचार तुम्हाला कायमचे अपंगत्व येण्यापासून वाचवू शकतात.
(लेखिका: डॉ. लक्ष्मी कृष्णा व्ही, कन्सल्टंट - न्यूरोलॉजी, मणिपाल हॉस्पिटल इलेक्ट्रॉनिक्स सिटी)
