Parenting Tips : मुलांनी तुमचं ऐकावं असं वाटतंय? मग या ट्रिक्स नक्की वापरा
सकाळी शाळेची घाई आणि ऑफिसला जाण्याचं टेन्शन, अशा वेळी तुमची मुलं रडारड करतात का? बूट घालायला किंवा टीव्ही बंद करायला सांगितल्यावर ते चिडचिड करतात का? हा फक्त त्यांचा हट्टीपणा नाहीये. यामागे एक वेगळंच कारण आहे.
मुलं सतत हट्ट का करतात?
सकाळी शाळेत जाण्याची घाई आणि दुसरीकडे ऑफिसला उशीर होण्याची भीती, अशा वेळी मुलांना बूट घालायला लावले की ते हमखास रडारड करतात. त्यांना अचानक पाण्याची बाटली हवी असते किंवा आणखी थोडा वेळ खेळायचं असतं. पालक जितकी घाई करतात, मुलं तितकीच जास्त हट्ट करतात. बऱ्याच घरांमध्ये हेच चित्र दिसतं. पण मुलं मुद्दाम असं करतात का? की यामागे दुसरं काही कारण आहे? मुलांच्या या वागणुकीवर झालेल्या एका संशोधनातून काही महत्त्वाच्या गोष्टी समोर आल्या आहेत.
मुलं छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून का रडतात?
खेळताना घरी बोलावल्यावर रडणं, टीव्ही बंद करायला सांगितल्यावर चिडणं किंवा शाळेत जाताना कपडे घालण्यास नकार देणं, अशा वेळी अनेक पालक मुलांना हट्टी समजतात. पण लहान मुलांचं वागणं समजून घेण्यासाठी त्यांचं वय, विचार करण्याची पद्धत आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता लक्षात घेणं गरजेचं आहे.
मोठ्या माणसांना एक काम सोडून दुसरं काम करणं सोपं वाटतं. पण लहान मुलांना एखादं काम अर्धवट सोडणं खूप कठीण जातं. पार्कमध्ये मित्रांसोबत खेळणाऱ्या मुलांना अचानक घरी जायला सांगितलं किंवा खेळणी बाजूला ठेवून शाळेत जायला सांगितलं, तर ते अजिबात ऐकत नाहीत.
याचं मुख्य कारण म्हणजे त्यांच्या मेंदूचा विकास. एका कामावरून दुसऱ्या कामावर लक्ष केंद्रित करणं, स्वतःच्या इच्छांवर नियंत्रण ठेवणं आणि बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेणं, याला 'एक्झिक्युटिव्ह फंक्शन' म्हणतात. लहान वयात ही क्षमता पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. मुलं जसजशी मोठी होतात, तसतशी ती या गोष्टी शिकतात. मुलं थकलेली असताना, निराश असताना किंवा त्यांच्या आवडीचं काम अचानक थांबवावं लागल्यास, त्यांना स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणं कठीण जातं.
पालकांनी घाई केल्यावर परिस्थिती का बिघडते?
एक साधं उदाहरण घेऊया. स्कूल बस येण्याची वेळ जवळ आली आहे आणि पालकांना ऑफिसमध्ये महत्त्वाचं काम आहे. पण मुलं युनिफॉर्म घालायला स्पष्ट नकार देतात. सुरुवातीला प्रेमाने समजावणारे पालक वेळ जसजसा पुढे जातो, तसतसे ओरडायला लागतात. यामुळे मुलं आणखी जास्त रडतात किंवा हट्ट करतात. इथे पालकांना उशीर होण्याची चिंता असते, तर मुलांना त्यांचं आवडीचं काम थांबवावं लागल्याचा राग आलेला असतो. दोघांवरही ताण आल्यामुळे परिस्थिती आणखी बिघडते. मुलं रडत असताना त्यांच्या भावना समजून घेणं आणि शांतपणे बोलणं खूप महत्त्वाचं असतं.
उदाहरणार्थ, 'मला माहितीये तुला अजून खेळायचं आहे, पण आता आपल्याला घरी जावं लागेल', असं सांगून त्यांच्या भावना समजून घ्या. तरच मुलं तुमचं ऐकतील. तुम्ही त्यांच्यावर ओरडलात, तर ते परिस्थिती कशी हाताळायची हे कधीच शिकू शकणार नाहीत.
मुलांच्या हट्टीपणावर संशोधन काय सांगतं?
लहान मुलांमध्ये रागाने रडणं, ओरडणं किंवा जमिनीवर लोळणं या गोष्टी अगदी सामान्य आहेत. पण या गोष्टींची तीव्रता आणि वेळ प्रत्येक मुलामध्ये वेगळी असते.
२०२२ मध्ये 'जर्नल ऑफ डेव्हलपमेंटल अँड बिहेव्हिअरल पेडियाट्रिक्स'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासात, संशोधकांनी १ ते ५ वर्षे वयोगटातील ८६१ मुलांच्या हट्टीपणाबद्दल पालकांनी दिलेल्या माहितीचा अभ्यास केला. वय वाढेल तसा मुलांचा हट्टीपणा कमी होतो, पण त्यांच्या रडण्याच्या वेळेत बदल होत असल्याचं त्यांना दिसून आलं. मुलं सतत हट्ट करत असतील आणि खूप वेळ रडत असतील, तर त्याचा संबंध मुलांच्या इतर वर्तणुकीशी असू शकतो, असं या अभ्यासात म्हटलं आहे.
तसंच, २०२३ मध्ये 'रिसर्च ऑन चाइल्ड अँड अडोलेसेंट सायकोपॅथॉलॉजी' जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या दुसऱ्या एका अभ्यासात ९४ लहान मुलांचं वर्षभर निरीक्षण करण्यात आलं. पालकांची शिस्त लावण्याची पद्धत आणि मुलांचा हट्टीपणा यांचा काय संबंध आहे, हे संशोधकांनी तपासलं. मुलांवर जास्त दबाव टाकणं आणि शिस्तीच्या बाबतीत धरसोड वृत्ती ठेवणं, यामुळे मुलांचा हट्टीपणा आणखी वाढतो, असं त्यांना आढळून आलं.
अर्थात, या संशोधनाचे निष्कर्ष प्रत्येक मुलाला लागू होत नाहीत. मुलं रडतात म्हणजे त्यांच्यात काहीतरी समस्या आहे, असा विचार करू नका. मुलांचं वय, त्यांच्या वागणुकीतील बदल आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनावर होणारा परिणाम या सगळ्या गोष्टींचा एकत्रित विचार करायला हवा.
मुलं हट्ट करतात तेव्हा पालकांनी काय करावं?
१. मुलांच्या भावना समजून घ्या
'रडणं थांबव' असं सांगण्याऐवजी, 'मला माहितीये तुला अजून खेळायचं आहे, पण आता आपली जाण्याची वेळ झाली आहे', असं सांगा. त्यांना वाईट वाटतंय हे मान्य करून आपला निर्णय स्पष्टपणे सांगा.
२. छोटे-छोटे पर्याय द्या
मुलांना प्रत्येक गोष्ट त्यांच्या मनासारखी व्हावी असं वाटतं. अशा वेळी त्यांना थोडं स्वातंत्र्य द्या आणि दोन पर्याय समोर ठेवा. 'तू निळे बूट घालणार की लाल?' असं तुम्ही विचारू शकता. यामुळे मुलांना वाटतं की त्यांच्या निर्णयालाही महत्त्व दिलं जातंय. पण जे पर्याय तुम्हाला मान्य आहेत, तेच त्यांना द्या.
३. आधीच पूर्वकल्पना द्या
पार्कमधून निघताना अचानक 'चला घरी जाऊया' असं सांगू नका. पाच मिनिटे आधीच मुलांना कल्पना द्या. 'आपण अजून पाच मिनिटे खेळूया आणि मग घरी जाऊया', असं सांगा. वेळ जवळ आल्यावर त्यांना पुन्हा आठवण करून द्या. यामुळे मुलं मानसिकदृष्ट्या तयार होतात.
४. मुलं रडत असताना जास्त बोलू नका
मुलं खूप रडत असताना त्यांना मोठ्या-मोठ्या गोष्टी समजावून सांगण्यात काहीच अर्थ नसतो. त्या वेळी फक्त त्यांना आधार द्या. 'मला माहितीये तुला राग आलाय, मी तुझ्यासोबतच आहे. पण आता आपल्याला तयार व्हावं लागेल', असं तुम्ही म्हणू शकता. आधी मुलांना शांत होऊ द्या आणि मग काय घडलं ते समजावून सांगा.
५. सकाळची घाई कमी करा
शाळेचं दप्तर भरणं, युनिफॉर्म तयार ठेवणं आणि पाण्याची बाटली भरणं, यांसारखी कामं शक्यतो आदल्या रात्रीच उरकून घ्या. सकाळी घरातून बाहेर पडण्यासाठी थोडा जास्त वेळ हाताशी ठेवा. यामुळे प्रत्येक छोट्या गोष्टीसाठी मुलांवर घाई करण्याची वेळ येणार नाही.
चारचौघांत मुलं रडायला लागली तर काय करावं?
चारचौघांत मुलं रडायला लागली की लोक काय म्हणतील, याची पालकांना खूप काळजी वाटते. याच टेन्शनमध्ये मुलं शांत व्हावीत म्हणून पालक त्यांच्यावर ओरडतात किंवा त्यांना मारतात.
अशा वेळी इतरांचा विचार करण्यापेक्षा मुलांच्या परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित करणं जास्त गरजेचं आहे. शक्य असल्यास त्यांना एखाद्या सुरक्षित आणि शांत ठिकाणी घेऊन जा. ते रडत आहेत म्हणून तुम्ही तुमचा प्रत्येक निर्णय बदलण्याची गरज नाही. त्यांना शांतपणे समजावून तिथून घेऊन जा.
मुलं शांत झाल्यानंतर, त्यांना त्या वेळी राग का आला होता यावर त्यांच्याशी बोला. भविष्यात अशी परिस्थिती आल्यास कशी प्रतिक्रिया द्यायची, हे त्यांना हळूहळू शिकवा.
तज्ज्ञांचा सल्ला कधी घ्यावा?
मुलांनी अधूनमधून हट्ट करणं अगदी सामान्य आहे. पण जर ते सतत आणि खूप जास्त हट्ट करत असतील, खूप वेळ रडत असतील, स्वतःला किंवा इतरांना इजा पोहोचवत असतील आणि यामुळे त्यांच्या रोजच्या कामांमध्ये अडथळा येत असेल, तर डॉक्टरांचा किंवा बाल मानसशास्त्रज्ञांचा सल्ला घेणं केव्हाही चांगलं. मुलांच्या विकासाबाबत इतर काही चिंता असल्यास तज्ज्ञांना नक्की भेटा. मुलांच्या हट्टीपणामागचं नेमकं कारण समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
पालक घाईत असतानाच मुलं हट्ट करतात, असं बऱ्याचदा वाटू शकतं. पण प्रत्येक वेळी ते मुद्दाम त्रास देत आहेत, असा विचार करू नका. त्यांची परिस्थिती समजून घेऊन त्यांना प्रत्येक गोष्ट समजावून सांगितली, तर मुलं स्वतःहून शहाण्यासारखी वागायला लागतील.
