भारतात गोऱ्या रंगालाच निरोगी त्वचा का मानलं जातं? मेलॅनिन, ऊन, मुरुम आणि सूज यांचा पिगमेंटेशनवर कसा परिणाम होतो हे समजून घ्या. चांगल्या स्किनकेअरमध्ये गोऱ्या रंगापेक्षा निरोगी आणि मजबूत त्वचेला का महत्त्व द्यायला हवं.
मुंबई : भारतात पिढ्यानपिढ्या 'चांगली त्वचा' म्हणजे 'गोरी त्वचा' असाच समज आहे. या विचारामुळे फक्त सौंदर्याच्या कल्पनाच नाही, तर वैद्यकीय दृष्टिकोनही बदलला आहे. त्यामुळे त्वचेच्या रंगात थोडा जरी बदल झाला, तरी तो समजून घेण्याऐवजी एक 'दोष' मानून दुरुस्त करण्याकडे कल असतो. या विचारसरणीवर आता नव्याने विचार करण्याची गरज आहे.
मेलॅनिन हा कोणताही आजार किंवा दोष नाही. ती आपल्या त्वचेची सर्वात जुनी आणि खात्रीशीर सुरक्षा यंत्रणा आहे. प्रत्येक निरोगी त्वचेत मेलॅनिन असतंच, फक्त त्याचं प्रमाण कमी-जास्त असतं. आपला उद्देश त्वचा गोरी करणं हा नसून, ती निरोगी आणि मजबूत ठेवणं हा असायला हवा. भारतात हे खूप महत्त्वाचं आहे, कारण इथल्या लोकांच्या त्वचेचे रंग खूप वेगळे असतात. शिवाय, वर्षातील बहुतांश काळ इथे कडक ऊन असतं. त्यामुळेच पिगमेंटेशन (त्वचेवर काळे डाग पडणे) ही डर्मेटोलॉजिस्टकडे येणाऱ्या रुग्णांची सर्वात मोठी समस्या असते.
भारतीय त्वचेला दुरुस्तीची नाही, तर समजून घेण्याची गरज
'भारतीय त्वचा' अशी कोणतीही एकच व्याख्या नाही. एकाच कुटुंबातील दोन व्यक्तींची त्वचा ऊन, मुरुम (acne), सूज किंवा एखाद्या क्रीमला वेगवेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देऊ शकते. अनुवंशिकता, जीवनशैली आणि पर्यावरण या सगळ्याचा त्वचेवर परिणाम होतो. त्यामुळे डर्मेटोलॉजिस्टकडे येणाऱ्या कोणत्याही दोन रुग्णांची समस्या अगदी सारखी नसते.
Related Articles
पण एक गोष्ट मी नेहमी पाहतो, ती म्हणजे डार्क स्किनवर सूज किंवा जखम झाल्यानंतर खूप लवकर डाग पडतात. एखादा मुरुम, कीटक चावणे किंवा साधी जळजळ काही दिवसांत बरी होते, पण त्याचा काळा डाग आठवडे किंवा महिने तसाच राहतो. मेलाझ्मा (melasma) आणि पोस्ट-इन्फ्लेमेटरी हायपरपिगमेंटेशन (PIH) यांसारख्या समस्यांसाठीच लोक सर्वात जास्त डर्मेटोलॉजिस्टचा सल्ला घेतात.
याचा अर्थ तुमची त्वचा कमकुवत किंवा खराब आहे, असा अजिबात होत नाही. उलट, मेलॅनिनचं मुख्य काम अतिनील किरणांपासून (UV rays) त्वचेचं रक्षण करणं हे आहे आणि ते आपलं काम चोख बजावतं. ज्या पिगमेंटमुळे भारतीय त्वचेला गडद रंग मिळतो, त्याच पिगमेंटमुळे त्वचेवर डाग पडल्यावर ते जास्त ठळक दिसतात आणि लवकर जात नाहीत.
त्यामुळे आपल्या त्वचेच्या नैसर्गिक रंगाशी लढणं हा आपला उद्देश नसावा. आपली त्वचा ऊन, सूज आणि आपण वापरत असलेल्या उत्पादनांना कसा प्रतिसाद देते, हे समजून घेणं जास्त महत्त्वाचं आहे.
जेव्हा सूज किंवा जळजळ त्वचेवर खुणा सोडते
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, पोस्ट-इन्फ्लेमेटरी हायपरपिगमेंटेशन म्हणजे त्वचेवर सूज किंवा जळजळ झाल्यानंतर त्वचा काळी पडणे.
मुरुम किंवा पिंपल्स हे याचं सर्वात उत्तम उदाहरण आहे. पिंपल काही दिवसांत जातो, पण त्याचा डाग मात्र महिनोनमहिने राहतो. असं का होतं? कारण सुजेमुळे मेलॅनोसाइट्स (melanocytes) सक्रिय होतात. या पेशी मेलॅनिन तयार करतात. गडद रंगाच्या त्वचेमध्ये हे डाग जास्त ठळक दिसतात आणि खूप हळू जातात.
म्हणूनच पिगमेंटेशनवर उपचार करताना फक्त डाग घालवण्यावर लक्ष केंद्रित करू नये. तो डाग का पडला, याचं मूळ कारण शोधणं गरजेचं आहे. पिंपल्स फोडल्यामुळे किंवा दाबल्यामुळे त्वचेवर जास्त सूज येते आणि त्यामुळे आणखी डाग पडतात. त्वचेला जास्त स्क्रब केल्याने किंवा खूप कडक ट्रीटमेंट घेतल्यानेही हेच होतं. त्वचेला जास्त त्रास दिला, तर ज्या पिगमेंटेशनवर तुम्ही उपचार करत आहात, तेच पिगमेंटेशन आणखी वाढू शकतं.
बळजबरीने किंवा कडक उपायांनी त्वचा कधीच निरोगी होत नाही. तुमच्या त्वचेला नक्की कशाची गरज आहे हे समजून घेणं, तिची काळजी घेणं आणि तिला नैसर्गिकरित्या पूर्ववत होण्यासाठी वेळ देणं, यातूनच त्वचा निरोगी बनते.
ऊन फक्त टॅनिंग करत नाही, तर आणखीही बरंच काही करतं
उन्हात गेल्यावर त्वचा टॅन होते किंवा सनबर्न होतो, असाच बहुतेकांचा समज असतो. पण सूर्यप्रकाश आणि पिगमेंटेशन यांचा खूप जवळचा संबंध आहे.
अतिनील किरणांमुळे (UV rays) मेलॅनिनची निर्मिती वाढते. यामुळे आधीच असलेले डाग घालवणं आणखी कठीण होतं. ज्यांना मेलाझ्मा किंवा पिंपल्सचे डाग आहेत, त्यांच्यासाठी ही खूप महत्त्वाची गोष्ट आहे. त्यामुळे भारतीय त्वचेसाठी सन प्रोटेक्शन फक्त म्हातारपण लपवण्यासाठी नाही, तर पिगमेंटेशन नियंत्रित करण्यासाठी आणि त्वचेचा रंग एकसमान ठेवण्यासाठी खूप गरजेचं आहे.
याचा अर्थ तुम्ही उन्हात जाणंच पूर्णपणे बंद करावं, असा नाही. पण उन्हात जाताना योग्य काळजी घेणं आवश्यक आहे. कडक ऊन असताना सावलीत थांबणं, अंगभर कपडे घालणं आणि आपल्या त्वचेला सूट होईल असं सनस्क्रीन वापरणं गरजेचं आहे. या गोष्टी फक्त सुट्टीत किंवा समुद्रकिनाऱ्यावर गेल्यावरच नाही, तर रोजच्या जीवनात पाळायला हव्यात.
स्किनकेअरच्या बाबतीत, खूप गुंतागुंतीचे उपाय करण्यापेक्षा साधे उपाय नियमितपणे करणं जास्त फायद्याचं ठरतं. ज्या सवयी पाळायला सोप्या असतात, त्याच आपण दीर्घकाळ टिकवू शकतो.
गोरेपणाकडून त्वचेच्या आरोग्याकडे
खरा बदल कोणत्याही विशिष्ट स्किनकेअर रुटीनमध्ये नाही, तर आपण त्वचेकडे कसं बघतो यात व्हायला हवा. गोरी त्वचा आणि निरोगी त्वचा या दोन्ही गोष्टी एकच नाहीत. त्यांना एकच मानल्यामुळे आतापर्यंत खूप नुकसान झालं आहे.
निरोगी त्वचा गडद तपकिरी, सावळी, गव्हाळ किंवा गोरी असू शकते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ती त्वचा स्वतःचं रक्षण कसं करते, स्वतःला रिपेअर कसं करते आणि पर्यावरण व जीवनशैलीच्या ताणतणावांना कशी सामोरी जाते.
ज्यांना पिगमेंटेशनचा त्रास आहे, त्यांचं ध्येय त्वचा गोरी करणं हे नसावं, तर ती एकसमान आणि निरोगी दिसणं हे असावं. गोरे दिसण्याच्या दबावामुळे अनेक लोक ब्लीचिंग एजंट्स आणि कडक एक्सफोलिएटिंग उत्पादनांचा वापर करतात, जे त्यांच्या त्वचेसाठी अजिबात योग्य नसतात. या चुकीच्या उपायांचे दुष्परिणाम क्लिनिकमध्ये रोज पाहायला मिळतात.
डर्मेटोलॉजी (त्वचारोग शास्त्र) जसजसं प्रगत होत आहे, तसतसं भारतीय त्वचेबद्दलची आपली समजही वाढायला हवी. पिगमेंटेशनवर उपचार करताना घाई करून चालत नाही, तर संयम ठेवावा लागतो. सूज आणि उन्हापासून त्वचेचं रक्षण करण्याकडे लक्ष द्यायला हवं. त्वचेच्या नैसर्गिक प्रक्रियेत सतत अडथळे आणण्यापेक्षा तिचा आदर करायला शिकायला हवं.
स्किनकेअरचं भविष्य गोरे होण्यावर आधारित नसावं. तर प्रत्येक रंगाची त्वचा अधिक निरोगी, मजबूत आणि नैसर्गिकरित्या सुंदर कशी होईल, यावर लक्ष केंद्रित करायला हवं.
थोडक्यात सांगायचं तर...
भारतीय त्वचेला गोरे करण्याची गरज नाही, तर तिला समजून घेण्याची गरज आहे. गोरेपणाच्या जुन्या कल्पना सोडून देऊन, निरोगी आणि मजबूत त्वचेला महत्त्व दिल्यास स्किनकेअरकडे बघण्याचा दृष्टिकोनच बदलेल. चांगल्या स्किनकेअरचा उद्देश तुमचा नैसर्गिक रंग पुसून टाकणं हा कधीच नव्हता. त्वचेचं रक्षण करणं, तिचं आरोग्य जपणं आणि आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर तिला मजबूत ठेवणं, हाच त्याचा खरा उद्देश आहे.
- हा लेख डर्मेटोलॉजिस्ट आणि सेसडर्माचे (Sesderma) संस्थापक प्रोफेसर डॉ. गॅब्रिएल सेरानो यांनी लिहिला आहे.
