Ebola Outbreak : इबोला पुन्हा आलाय, WHO ने दिला धोक्याचा इशारा; काय आहे हे नवं संकट?

डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोमध्ये इबोलाचा उद्रेक झाला आहे. सुमारे २४६ संशयित रुग्ण आणि ८० मृत्यूंनंतर, जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) जागतिक आरोग्य आणीबाणी जाहीर केली आहे. हा उद्रेक बुंडिबुग्यो स्ट्रेनमुळे झाला आहे.

Image Credit : Getty

काँगोमध्ये इबोलाचा उद्रेक

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) काँगोमधील इबोलाच्या उद्रेकामुळे आंतरराष्ट्रीय आरोग्य आणीबाणी जाहीर केली आहे. वाढते रुग्ण, मृत्यू आणि विषाणू सीमा ओलांडून पसरेल या भीतीने हा निर्णय घेण्यात आला. WHO नुसार, आतापर्यंत सुमारे २४६ संशयित रुग्ण आढळले असून ८० जणांचा मृत्यू झाला आहे. काँगोच्या शेजारील देश युगांडामध्येही दोन रुग्णांची नोंद झाली आहे. WHO चे महासंचालक टेड्रोस अधानोम घेब्रेयेसस म्हणाले की, संक्रमितांची खरी संख्या आणि भौगोलिक प्रसार याबाबत 'मोठी अनिश्चितता' आहे. सध्याचा उद्रेक इबोलाच्या बुंडिबुग्यो (Bundibugyo) स्ट्रेनमुळे झाला आहे, ज्यावर अद्याप कोणतीही मान्यताप्राप्त लस किंवा उपचार नाहीत.

Image Credit : Getty

इबोला नक्की काय आहे?

WHO च्या मते, इबोला हा एक दुर्मिळ पण गंभीर विषाणूजन्य आजार आहे, जो माणसांसाठी अनेकदा जीवघेणा ठरतो. हा आजार फिलोव्हिरिडे (filoviridae) कुटुंबातील ऑर्थोइबोला व्हायरस गटाच्या विषाणूंमुळे होतो. शास्त्रज्ञांनी या विषाणूंच्या सहा वेगवेगळ्या प्रजाती ओळखल्या आहेत, परंतु तीन प्रजाती मानवांमध्ये मोठ्या उद्रेकांसाठी जबाबदार आहेत: इबोला व्हायरस (EBOV), सुदान व्हायरस (SUDV), आणि बुंडिबुग्यो व्हायरस (BDBV). काँगोमधील सध्याचा उद्रेक बुंडिबुग्यो व्हायरसमुळे झाला आहे. इबोला पहिल्यांदा १९७६ मध्ये आफ्रिकेत एकाच वेळी दोन ठिकाणी पसरला होता. एक उद्रेक आताच्या दक्षिण सुदानमध्ये, तर दुसरा आताच्या डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोमधील याम्बुकू (Yambuku) येथे झाला होता. जवळच्या इबोला नदीवरून या आजाराला नाव देण्यात आले.

Image Credit : others

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसार होण्याचा वाढता धोका

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसार होण्याचा वाढता धोका आणि उद्रेकाविषयीची अनिश्चितता यामुळे WHO ने जागतिक आरोग्य आणीबाणी जाहीर केली. आरोग्य अधिकारी विशेषतः चिंतित आहेत कारण: शेकडो संशयित रुग्ण आहेत, मृतांचा आकडा वेगाने वाढला आहे, युगांडामध्येही रुग्ण आढळले आहेत, या स्ट्रेनवर कोणतीही मान्यताप्राप्त लस किंवा औषध नाही, आणि सीमावर्ती भागात मोठ्या प्रमाणात प्रवास आणि व्यापार चालतो. WHO ने सांगितले की सध्या आठ प्रयोगशाळेत निश्चित झालेले रुग्ण आहेत, जे बनिया (Bunia), मोंगवालू (Mongwalu) आणि रवाम्पारा (Rwampara) या तीन आरोग्य क्षेत्रांमध्ये पसरलेले आहेत. खाणकाम क्षेत्रात कामगार वारंवार प्रवास करतात, ज्यामुळे रोग नियंत्रणात आणणे कठीण होते.

Image Credit : Getty

मान्यताप्राप्त लस किंवा औषधे उपलब्ध नाहीत

बुंडिबुग्यो स्ट्रेनसाठी सध्या कोणतीही मान्यताप्राप्त लस किंवा औषधे उपलब्ध नाहीत, त्यामुळे चिंता वाढली आहे. पूर्वीच्या उद्रेकांसाठी जबाबदार असलेल्या इबोला व्हायरस स्ट्रेनवर लस आणि उपचार आहेत, पण बुंडिबुग्यो आणि सुदान व्हायरसवर शास्त्रज्ञ अजूनही लस आणि औषधे विकसित करत आहेत. 

इबोला कसा पसरतो?
शास्त्रज्ञांच्या मते, फळं खाणारी वटवाघुळं (fruit bats) इबोला विषाणूचे नैसर्गिक वाहक आहेत. वटवाघुळं, चिंपांझी, गोरिला, माकडे यांसारख्या संक्रमित वन्य प्राण्यांच्या संपर्कातून हा विषाणू माणसांमध्ये पसरतो. एकदा माणसाला संसर्ग झाल्यावर, रक्त, उलटी, घाम, लाळ, मूत्र, विष्ठा आणि वीर्य यांसारख्या शारीरिक द्रव्यांच्या थेट संपर्कातून तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरतो. लक्षणे दिसण्यापूर्वी इबोलाचा प्रसार होत नाही. मात्र, संसर्ग झालेल्या व्यक्तीच्या शरीरात जोपर्यंत विषाणू असतो, तोपर्यंत ती संसर्गजन्य राहते.

Image Credit : Getty

आजाराची लक्षणे

संसर्गानंतर २ ते २१ दिवसांच्या आत लक्षणे दिसू शकतात. आजार अचानक सुरू होतो. सुरुवातीची लक्षणे अशी आहेत: ताप, थकवा, अशक्तपणा , स्नायू दुखणे, डोकेदुखी आणि घसा खवखवणे आजार वाढल्यावर रुग्णांमध्ये उलट्या, जुलाब, पोटदुखी, त्वचेवर पुरळ, यकृत आणि किडनीच्या समस्या दिसू शकतात. अनेकांना वाटते की इबोलामध्ये नेहमीच रक्तस्त्राव होतो, पण WHO च्या मते हे तितके सामान्य नाही. गंभीर प्रकरणांमध्ये, रुग्णांना अंतर्गत किंवा बाह्य रक्तस्त्राव होऊ शकतो, जसे की उलटी किंवा शौचातून रक्त येणे. काही रुग्णांमध्ये गोंधळ, आक्रमकता आणि मज्जासंस्थेच्या समस्या देखील दिसतात.

Image Credit : our own

इबोलावर उपचारच होऊ शकत नाही का?

इबोलाची लक्षणे आफ्रिकेतील मलेरिया, टायफॉइड फिवर, मेनिंजायटीस यांसारख्या इतर अनेक आजारांसारखीच आहेत. त्यामुळे, संसर्गाची पुष्टी करण्यासाठी प्रयोगशाळेतील चाचणी आवश्यक आहे, जसे की RT-PCR आणि ELISA टेस्ट.

उपचार काय आहेत?

सध्या बुंडिबुग्यो व्हायरसवर कोणताही विशिष्ट मान्यताप्राप्त उपचार नाही. तथापि, लवकर आधारभूत काळजी (supportive care) दिल्यास जगण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या सुधारते. यात रीहायड्रेशन, वेदना व्यवस्थापन आणि इतर संक्रमणांवर उपचार यांचा समावेश आहे. EBOV स्ट्रेनसाठी Ansuvimab आणि Inmazeb सारखी काही मोनोक्लोनल अँटीबॉडी औषधे मंजूर आहेत, पण ती बुंडिबुग्योसाठी नाहीत.

 लस उपलब्ध आहे का?

पूर्वीच्या उद्रेकांसाठी जबाबदार असलेल्या इबोला व्हायरस स्ट्रेनसाठी Ervebo, Zabdeno आणि Mvabea या लसी उपलब्ध आहेत. तथापि, सध्याच्या उद्रेकात सामील असलेल्या बुंडिबुग्यो स्ट्रेनसाठी कोणतीही मंजूर लस नाही.

Image Credit : Getty

आजारावर नियंत्रण कसे मिळवू शकतो?

WHO च्या मते, उद्रेक रोखण्यासाठी सामुदायिक सहकार्य महत्त्वाचे आहे. आरोग्य अधिकारी अनेक उपाय एकत्र वापरतात, जसे की रुग्णांना लवकर वेगळे करणे, संपर्क शोधणे (contact tracing), सुरक्षित दफनविधी आणि लसीकरण. 

आरोग्य कर्मचारी उच्च जोखमीवर का आहेत?

 डॉक्टर, परिचारिका आणि आरोग्य कर्मचारी संक्रमित रुग्णांच्या थेट संपर्कात येत असल्याने त्यांना मोठा धोका असतो. योग्य संरक्षणात्मक उपकरणांशिवाय (PPE) त्यांना सहज संसर्ग होऊ शकतो. 

इबोलातून वाचलेल्यांचे काय होते? 

अनेक वाचलेल्यांना बरे झाल्यानंतरही डोळे, मेंदू आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्यांना सामोरे जावे लागते. विषाणू बरा झाल्यानंतरही शरीराच्या काही भागांमध्ये महिनोनमहिने राहू शकतो. काही प्रकरणांमध्ये, वीर्यातून १५ महिन्यांनंतरही विषाणू पसरल्याची नोंद आहे.

हा उद्रेक जागतिक स्तरावर महत्त्वाचा का आहे?

 २०१४-२०१६ मध्ये पश्चिम आफ्रिकेतील इबोलाच्या उद्रेकात ११,००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला होता. आधुनिक प्रवास आणि जागतिक कनेक्टिव्हिटीमुळे असे आजार वेगाने पसरू शकतात. WHO ची आणीबाणीची घोषणा देशांना लवकर तयारी करण्यास मदत करते. इबोला कोविड-१९ प्रमाणे हवेतून पसरत नाही, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.