- Home
- India
- Delhi Air Pollution : दिवाळीपूर्वीच दिल्लीची हवा बिघडली, पाकिस्तानातून येणारा धूर जबाबदार?
Delhi Air Pollution : दिवाळीपूर्वीच दिल्लीची हवा बिघडली, पाकिस्तानातून येणारा धूर जबाबदार?
दिवाळीच्या काही दिवस आधीच दिल्लीचा AQI 'अतिशय खराब' श्रेणीत पोहोचला आहे. यामुळे प्रदूषणाचा धोका वाढला आहे. सॅटेलाइट डेटानुसार, ऑक्टोबरमध्ये पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये १३,२४१ ठिकाणी शेतात आग लागल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत.
दिल्लीच्या हवेत पाकिस्तानचे प्रदूषण मिसळत आहे का?
दिवाळीच्या काही दिवस आधीच दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता खूपच खालावली आहे. एअर क्वालिटी इंडेक्स (AQI) नेहमीपेक्षा लवकर 'अतिशय खराब' श्रेणीत गेला आहे. पंजाब आणि हरियाणामध्ये जाळले जाणारे पिकांचे अवशेष (पराळी) ही मोठी समस्या आहेच. पण यावेळी पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतातही मोठ्या प्रमाणावर शेतात आग लावल्याच्या घटना घडल्या आहेत. त्यामुळे सीमेपलीकडून येणारा धूर दिल्लीचे प्रदूषण वाढवतोय का, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
सॅटेलाइट डेटानुसार, ऑक्टोबरमध्ये भारतीय पंजाबच्या तुलनेत पाकिस्तानमध्ये चार पटीने जास्त आगीच्या घटना नोंदवल्या गेल्या. पण याचा अर्थ दिल्लीच्या खराब हवेसाठी फक्त पाकिस्तान जबाबदार आहे का? याचे उत्तर थोडे गुंतागुंतीचे आहे.
दिवाळीपूर्वीच दिल्लीचा AQI खालावला
यावर्षी दिल्लीत प्रदूषणाचा हंगाम लवकर सुरू झाल्याचे दिसते. २ नोव्हेंबरला, म्हणजे दिवाळीच्या जवळपास आठवडाभर आधीच दिल्लीचा AQI पहिल्यांदाच 'अतिशय खराब' श्रेणीत गेला. ३ नोव्हेंबरला सरासरी AQI ३३० च्या आसपास होता. तर किमान तीन मॉनिटरिंग स्टेशन्सवर हा आकडा ४०० च्या पुढे गेला, जो 'गंभीर' श्रेणीत येतो.
काही दिवसांपूर्वी पडलेल्या पावसामुळे थोडा दिलासा मिळाला होता, पण त्यानंतर अचानक हवा बिघडली. ३० ऑक्टोबरला दिल्लीचा AQI ६० पर्यंत खाली आला होता. ऑक्टोबर महिन्यातील हवेची गुणवत्ता गेल्या आठ वर्षांतील सर्वात स्वच्छ होती, ज्याचा मासिक सरासरी AQI १६७ होता.
३ नोव्हेंबरच्या सकाळी पंजाब, हरियाणा आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशात हवेचा दर्जा दिल्ली NCR च्या मुख्य भागांपेक्षाही खूप खराब आहे (इमेज १)
— Weatherman Navdeep Dahiya (@navdeepdahiya55) ३ नोव्हेंबर २०२६
कारण सोपे आहे, गेल्या २४ तासांत पाकिस्तान, पंजाब आणि उत्तर हरियाणाच्या काही भागात पराळी जाळल्याच्या घटना घडल्या आहेत. वायव्येकडून येणाऱ्या वाऱ्यांमुळे आगीचा धूर इथे जमा झाला आहे. पश्चिम मध्य पंजाब, उत्तर आणि मध्य हरियाणा आणि पश्चिम यूपी या भागात वाऱ्याचा वेग कमी असल्याने धुक्याचे प्रमाण वाढले आहे.
दिल्ली NCR ची स्थितीही चांगली नाही. येथील स्टेशन्सवर #AQI पातळी ३००-५०० च्या दरम्यान आहे. आज परिस्थिती आणखी बिघडू शकते कारण #Smog आणि वाऱ्याची दिशा NCR कडे अधिक वळेल!
बाहेर जाताना मास्क नक्की घाला. शक्य असल्यास उत्तर भारतातील मैदानी भागात बाहेर जाणे टाळा.
वाढत्या प्रदूषणामुळे प्रशासनाने ग्रेडेड रिस्पॉन्स ॲक्शन प्लॅन (GRAP) चा दुसरा टप्पा लागू केला आहे. यामध्ये पाणी फवारणी, अँटी-स्मॉग गनचा वापर आणि बांधकाम साइट्सवर कडक लक्ष ठेवण्यासारखे कठोर नियम लागू केले आहेत.
भारतीय पंजाबपेक्षा पाकिस्तानात चार पट जास्त आगीच्या घटना
पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतात पराळी जाळण्याच्या घटनांमध्ये झालेली मोठी वाढ हे चिंतेचे मुख्य कारण बनले आहे.
नासाच्या (NASA) 'फायर इन्फॉर्मेशन फॉर रिसोर्स मॅनेजमेंट सिस्टीम' (FIRMS) च्या सॅटेलाइट डेटानुसार, १ ते २९ ऑक्टोबर दरम्यान पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये १३,२४१ ठिकाणी आग लागल्याचे समोर आले आहे. याच काळात भारतीय पंजाबमध्ये ३,१५८ घटनांची नोंद झाली.
याचाच अर्थ, भारतीय पंजाबच्या तुलनेत पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये सॅटेलाइटद्वारे ४.२ पट जास्त आगीच्या घटना नोंदवल्या गेल्या.
ऑक्टोबरच्या अखेरीस परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली. महिन्याच्या शेवटच्या सात दिवसांतच पाकिस्तानच्या पंजाबमध्ये ६,६५५ आगीच्या घटना समोर आल्या, ज्या एकूण घटनांच्या जवळपास निम्म्या आहेत.
यातील बहुतांश घटना लाहोरच्या आसपासच्या भातशेतीच्या पट्ट्यात घडल्या. यामुळे लाहोरमधील प्रदूषणाची पातळीही प्रचंड वाढली. २ नोव्हेंबरला लाहोर हे जगातील सर्वात प्रदूषित शहर बनले, जिथे अनेक भागात AQI ५०० च्या पार गेला होता.
पाकिस्तानचा धूर दिल्लीपर्यंत पोहोचू शकतो का?
हवामानातील बदलांमुळे पाकिस्तानात शेतात लागलेल्या आगीचा धूर उत्तर भारताच्या काही भागांकडे येऊ शकतो.
सध्या या भागात वायव्येकडून वारे वाहत आहेत. हे वारे पाकिस्तानच्या पंजाबमधून भारतीय पंजाब, हरियाणा आणि दिल्ली-NCR कडे धूर वाहून आणू शकतात.
वाऱ्याचा वेग कमी असल्याने परिस्थिती आणखी बिघडत आहे, कारण प्रदूषक घटक वेगाने विखुरले जात नाहीत. परिणामी, धूर आणि इतर उत्सर्जन जमिनीच्या जवळच साचून राहते.
उत्तर भारतातील मैदानी प्रदेशाची भौगोलिक रचनाही यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. हा भाग चारही बाजूंनी जमिनीने वेढलेला असल्याने, प्रदूषक घटक वेगाने बाहेर पडण्याऐवजी एकाच जागी साचून राहतात.
हवामान तज्ज्ञ नवदीप दहिया यांनी 'X' वरील एका पोस्टमध्ये पाकिस्तान आणि पंजाबमधील शेतातील आगीच्या वाढत्या घटनांकडे लक्ष वेधले आहे. त्यांनी इशारा दिला आहे की, सतत पिके जाळणे, स्थानिक प्रदूषण आणि प्रतिकूल हवामान यामुळे या संपूर्ण भागातील हवेची गुणवत्ता आणखी खालावू शकते.
दिल्लीच्या खराब हवेसाठी पाकिस्तान जबाबदार आहे का?
पाकिस्तानात शेतात आग लागण्याच्या घटना वाढल्याने, सीमेपलीकडील धूर दिल्लीचे प्रदूषण वाढवत असल्याची चिंता निर्माण झाली आहे. मात्र, केवळ सॅटेलाइटवरील आगीच्या आकडेवारीवरून पाकिस्तानचा किती धूर राजधानीत पोहोचला किंवा AQI वाढण्यात त्याचा किती वाटा आहे, हे निश्चित सांगता येत नाही.
दिल्लीतील हवेचे प्रदूषण हे अनेक कारणांचा एकत्रित परिणाम आहे. भारतीय पंजाब आणि हरियाणामध्ये पराळी जाळल्याने वातावरणात धूर मिसळत आहे. वाहनांचा धूर, बांधकामाची धूळ आणि इतर स्थानिक प्रदूषणामुळे ही पातळी आणखी वाढते.
घसरणारे तापमान आणि संथ वारे यामुळे प्रदूषक घटक विखुरले जाण्यात अडथळा येतो. या परिस्थितीमुळे उत्तर भारताच्या मैदानी भागात विविध स्रोतांमधून येणारे प्रदूषण साचून राहते.
त्यामुळे, पाकिस्तानमधील शेतातील आगीमुळे या भागातील प्रदूषण वाढत असले तरी, दिल्लीच्या बिघडत्या हवेसाठी केवळ पाकिस्तानला जबाबदार धरणे चुकीचे ठरेल.
सीमेपलीकडे शेतात आग लागण्याच्या घटना का वाढत आहेत?
ताज्या सॅटेलाइट निरीक्षणांमधून भारत आणि पाकिस्तानमधील पराळी जाळण्याच्या पद्धतीत झालेला मोठा बदलही समोर आला आहे.
पाकिस्तानच्या 'डॉन' वृत्तपत्राच्या अहवालानुसार, २०२१ ते २०२५ या काळात भारतीय पंजाबमध्ये सॅटेलाइटद्वारे नोंदवल्या गेलेल्या आगीच्या घटनांमध्ये ९५% घट झाली आहे. याउलट, २०१९ ते २०२५ दरम्यान पाकिस्तानमध्ये अशा घटनांमध्ये ३३% वाढ झाली आहे.
पाकिस्तान आणि वायव्य भारतात सध्या पिकांचे अवशेष (पराळी) जाळण्याचे प्रमाण शिगेला पोहोचले आहे. लाहोरपासून आग्र्यापर्यंतचा AQI आधीच धोकादायक पातळीवर पोहोचला आहे.
— Tapesh Yadav (@tapeshyadav_usa) १ नोव्हेंबर २०२६
दिवाळीला अजून आठवडाभर बाकी आहे.
डेटा स्रोत: १ नोव्हेंबर २०२६, https://t.co/kY8xaaoAI2 https://t.co/8XiKLA3TRV
ही आकडेवारी २०१९ च्या परिस्थितीच्या अगदी उलट आहे. त्यावेळी पाकिस्तानच्या पंजाबपेक्षा भारतीय पंजाबमध्ये जवळपास पाच पट जास्त आगीच्या घटना नोंदवल्या गेल्या होत्या.
दरम्यान, ऑक्टोबरमध्ये उत्तर भारतात आलेल्या अवकाळी पावसामुळे अनेक भागात पीक कापणीचे वेळापत्रक कोलमडले. हा पाऊस 'अर्णब' चक्रीवादळाशी संबंधित होता. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने 'द प्रिंट'ला सांगितले की, अनेक शेतकरी वेळेवर पीक कापू शकले नाहीत आणि आता ते उरलेले अवशेष लवकर नष्ट करण्याची घाई करू शकतात.
यामुळे येत्या काही दिवसांत पराळी जाळण्याच्या घटना वाढू शकतात, ज्यामुळे प्रदूषणात आणखी भर पडेल.
दिवाळीपूर्वीच दिल्लीचा AQI 'अतिशय खराब': पाकिस्तानचा धूर संकट वाढवतोय का?
दिल्ली-NCR साठी येणारे काही दिवस अत्यंत महत्त्वाचे ठरू शकतात. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अंदाजानुसार, पुढील चार दिवस वायव्येकडून वारे वाहण्याची शक्यता आहे. यामुळे शेतात लागलेल्या आगीचा धूर या भागात पसरू शकतो.
नवदीप दहिया यांनी इशारा दिला आहे की, परिस्थिती अशीच बिघडत राहिल्यास पुढील तीन दिवसांत दिल्ली-NCR मध्ये हवेची गुणवत्ता पहिल्यांदाच 'गंभीर' पातळीवर पोहोचू शकते.
दिवाळीतील फटाक्यांमुळे प्रदूषणात आणखी भर पडण्याची शक्यता ही दुसरी मोठी चिंता आहे.
दरम्यान, प्रशासनाने GRAP नियमांतर्गत वाहनांची तपासणी तीव्र केली आहे. दिल्ली वाहतूक पोलिसांनी ३१ ऑक्टोबरच्या मध्यरात्रीपासून २ नोव्हेंबरच्या दुपारपर्यंत 'नो-एंट्री' नियमांचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी ४३३ चलनांची नोंद केली आणि ७,६५७ वाहनांची तपासणी केली. उत्सर्जन मानकांची पूर्तता न करणाऱ्या ६०९ वाहनांना माघारी पाठवण्यात आले.
वाहतूक पोलिसांनी 'नो-एंट्री' निर्बंधांचे उल्लंघन करणाऱ्या ७६ व्यावसायिक वाहनांचे परवाने रद्द करण्याची कारवाईही सुरू केली आहे. BS-VI उत्सर्जन मानकांची पूर्तता न करणाऱ्या आणि दिल्लीबाहेर नोंदणीकृत असलेल्या वाहनांना राजधानीत प्रवेश करण्यास बंदी आहे. मात्र, इलेक्ट्रिक, CNG आणि BS-VI मानकांचे पालन करणाऱ्या वाहनांना यातून सूट देण्यात आली आहे.
हिवाळ्यातील प्रदूषणाचा हंगाम सुरू होत असताना, वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन कमी करणे हा या कठोर कारवाईचा मुख्य उद्देश आहे.
(वृत्तसंस्थांच्या इनपुट्ससह)
