Electric Shock : आपल्या शरीरात करंट कसा तयार होतो? शॉक लागण्यामागचं खरं कारण काय?
हिवाळ्यात किंवा पावसाळ्यात आपल्याला अनेकदा अचानक इलेक्ट्रिक शॉक लागतो. पण आपल्या शरीरात करंट कसा तयार होतो? यामागे नेमकं कोणतं विज्ञान आहे आणि यापासून स्वतःचा बचाव कसा करायचा?
माणसांना शॉक का लागतो?
माणसांनाच असा अचानक शॉक का लागतो, याचा तुम्ही कधी विचार केलाय का? यामागे एक वैज्ञानिक कारण आहे. जगातली प्रत्येक वस्तू अणूंची (Atoms) बनलेली असते. अणूंमध्ये इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन असे तीन कण असतात. इलेक्ट्रॉनमध्ये निगेटिव्ह (-) चार्ज असतो, प्रोटॉनमध्ये पॉझिटिव्ह (+) चार्ज असतो आणि न्यूट्रॉन न्यूट्रल असतात. आपल्या शरीरातही हे तिन्ही कण असतात. प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन स्वतःला बॅलन्स करण्याचं काम करतात. जोपर्यंत हे दोन्ही समान असतात, तोपर्यंत अणू स्थिर राहतात.
मानवी शरीरात करंट असतो का?
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीमध्ये किंवा वस्तूमध्ये इलेक्ट्रॉनची संख्या वाढते, तेव्हा निगेटिव्ह चार्ज वाढतो. हे इलेक्ट्रॉन दुसऱ्या व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या पॉझिटिव्ह चार्जला स्वतःकडे खेचतात. यामुळेच आपल्याला शॉक लागल्यासारखं वाटतं.
हिवाळ्यात हे इलेक्ट्रॉन एकाच जागी वेगाने जमा होऊ लागतात आणि मानवी त्वचेवर सहज टिकून राहतात. जेव्हा हे निगेटिव्ह चार्ज असलेले इलेक्ट्रॉन एखाद्या पॉझिटिव्ह चार्ज असलेल्या व्यक्तीला किंवा वस्तूला स्पर्श करतात, तेव्हा स्पार्कसारखा करंट पास होतो. उन्हाळ्यात हवेत ओलावा असल्यामुळे इलेक्ट्रॉन असे एका जागी जमा होत नाहीत, त्यामुळे तेव्हा शॉक लागत नाही.
आपण वापरणाऱ्या वस्तूही आहेत कारणीभूत
आपण वापरणाऱ्या वस्तूंमुळेही आपल्याला असा शॉक लागतो. नायलॉन किंवा लोकरीच्या कार्पेटवर चालणे, तशा प्रकारचे कपडे घालणे किंवा रबरी सोल असलेले स्पोर्ट्स शूज वापरणे यामुळे आपल्या शरीरात इलेक्ट्रॉनचा चार्ज वाढतो.
हिवाळ्यात उबदार वाटावं म्हणून आपण पाय जमिनीवर ठेवत नाही. खूप वेळ पाय जमिनीला लागले नाहीत, तर ही समस्या वाढते. त्यामुळे तुमचे पाय अधूनमधून जमिनीला लागले पाहिजेत. असं केल्याने शरीरात जमा झालेला इलेक्ट्रॉन चार्ज थेट जमिनीत जातो.
इलेक्ट्रिक शॉकपासून बचाव कसा करायचा?
शरीरात चार्ज जमा होऊ नये म्हणून, जर तुम्ही शूज घातले असतील, तर थोड्या थोड्या वेळाने तुमचे कोपर किंवा हात भिंतीला लावा. यामुळे तुम्हाला इतर व्यक्ती किंवा वस्तूंपासून शॉक लागणार नाही. तसेच, हिवाळ्यात नायलॉन आणि लोकरीचे कपडे कमी वापरा. स्पोर्ट्स शूजऐवजी तुम्ही लेदर शूज वापरू शकता.
घरात वापरल्या जाणाऱ्या मेन करंटमुळे (AC Power) लागणारा शॉक जीवघेणा ठरू शकतो. जर कोणाला विजेचा धक्का लागला, तर त्यांना चुकूनही उघड्या हातांनी स्पर्श करू नका; कारण तो करंट तुमच्यातही पास होईल. त्याऐवजी सुकलेलं लाकूड, प्लास्टिकचा झाडू, रबरी मॅट किंवा कागदाचा गठ्ठा यांसारख्या वीज वाहून न नेणाऱ्या वस्तूंचा वापर करून त्यांना विजेपासून दूर करा.
लगेच मेन स्विच बंद करा. जर शॉक लागलेल्या व्यक्तीचा श्वास थांबल्यासारखा वाटत असेल, तर तातडीने 'CPR' द्या आणि जीव वाचवण्यासाठी त्यांना लगेच रुग्णालयात घेऊन जा.
