महाकुंभ मेळ्यात त्रिवेणी संगमात स्नान आणि द्वादश माधव मंदिरांच्या परिक्रमेला विशेष महत्त्व आहे. नमामि गंगे प्रदर्शन हॉलमध्ये या मंदिरांचा इतिहास आणि महत्त्व तसेच दहाव्या शतकातील विष्णू मूर्तींच्या प्रतिकृती पाहता येतात.
महाकुंभ नगर. महाकुंभच्या यात्रेत त्रिवेणी संगमात पवित्र स्नानासोबतच येथील द्वादश मंदिरांच्या परिक्रमेलाही विशेष महत्त्व आहे. द्वादश माधव परिक्रमेचे महात्म्य जाणून घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने भाविक मेळा क्षेत्रातील सेक्टर ०१ काली रस्ता येथील नमामि गंगेच्या प्रदर्शन हॉलमध्ये येत आहेत. या हॉलच्या उजव्या बाजूला इंडियन नॅशनल ट्रस्ट फॉर आर्ट अँड कल्चरल हेरिटेज (इंटॅक) द्वारे द्वादश माधव परिक्रमेविषयी एक गॅलरी उभारण्यात आली आहे. या गॅलरीमध्ये चित्रे आणि द्वादश मंदिरांचे महत्त्व आणि परिक्रमेविषयी संपूर्ण माहिती दिली आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, प्रयागराजच्या संगमाजवळ कल्पवास आणि त्रिवेणी संगमात स्नानाचे फळ द्वादश माधव मंदिरांची परिक्रमा केल्यानंतरच मिळते.
दहाव्या शतकातील भगवान विष्णूच्या दुर्मिळ मूर्ती आकर्षित करत आहेत
इंटॅकने नमामि गंगे प्रदर्शन हॉलमध्ये द्वादश माधव परिक्रमा गॅलरीचे निर्माण केले आहे. सोबतच येथे दहाव्या आणि अकराव्या शतकातील भगवान विष्णूच्या दुर्मिळ मूर्तींच्या प्रतिकृतीही स्थापित केल्या आहेत. यामध्ये भगवान विष्णूची एक मूर्ती दुर्मिळ योग मुद्रेत आहे. नमामि गंगेच्या प्रदर्शन हॉलमध्ये येणारे भाविक द्वादश माधव परिक्रमेच्या आकर्षक गॅलरीमध्येही वेळ घालवत आहेत आणि द्वादश माधवांच्या पौराणिक महात्म्याविषयी माहिती गोळा करत आहेत. एवढेच नाही तर इंटॅकने द्वादश माधव मंदिरांच्या पुजाऱ्यांना, समितीच्या सदस्यांना आणि इतर सक्षम लोकांच्या मदतीने संशोधन करून एक पुस्तिकाही प्रकाशित केली आहे.
योगी सरकारमध्ये कोणतीही अडचण न येता परिक्रमा सुरू आहे
द्वादश माधव मंदिरे (श्री वेणी माधव, श्री आदि माधव, श्री मनोहर माधव, श्री बिंदू माधव, श्री गदा माधव, श्री चक्र माधव, श्री शंख माधव, श्री अक्षय वट माधव, श्री संकष्टहर माधव, श्री अनंत माधव, श्री असि माधव आणि श्री पद्म माधव) प्रयागराजच्या वेगवेगळ्या भागात आहेत. त्रेतायुगात महर्षी भारद्वाजांच्या मार्गदर्शनाखाली १२ माधवांची परिक्रमा केली जात असे, परंतु मुघल आणि ब्रिटिश राजवटीत द्वादश माधवांची मंदिरे नष्ट करण्यात आली, ज्यामुळे परिक्रमेची परंपरा अनेक वेळा थांबली आणि अनेक वेळा पुन्हा सुरू झाली. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर, संत प्रभूदत्त ब्रह्मचारी यांनी १९६१ मध्ये माघ महिन्यात द्वादश माधव मंदिरांच्या परिक्रमेला सुरुवात केली. या यात्रेत त्यांच्यासोबत शंकराचार्य निरंजन देवतीर्थ आणि धर्मसम्राट स्वामी करपात्रीजी महाराजही होते. योगी सरकारमध्ये कोणतीही अडचण न येता परिक्रमा सुरळीत सुरू आहे.
प्रयागच्या आध्यात्मिक वारशाचे केंद्र आहेत द्वादश माधव
द्वादश माधव (१२) भगवान श्री विष्णूचे बारा दिव्य स्वरूप तीर्थराज प्रयागच्या आध्यात्मिक वारशाच्या केंद्रस्थानी आहेत. गंगा, यमुना आणि सरस्वती नद्यांच्या पवित्र संगम त्रिवेणीजवळ असलेली ही मंदिरे भगवान श्री विष्णूच्या शाश्वत उपस्थितीचे प्रतीक मानली जातात. शास्त्रीय मान्यता अशी आहे की भगवान श्री विष्णूंनी त्रिवेणी संगमाच्या पवित्रतेचे रक्षण करण्यासाठी आणि तेथे येणाऱ्या असंख्य भाविकांना आशीर्वाद देण्यासाठी ही द्वादश रूपे धारण केली होती. आणखी एका धार्मिक मान्यतेनुसार, सर्व देवी-देवतांसह भगवान ब्रह्मदेवांनी श्री विष्णूंना विनंती केली की ते संरक्षक म्हणून प्रयाग क्षेत्रात स्थापित व्हावे. भगवान श्री विष्णूंनी प्रार्थना स्वीकारून द्वादश माधव म्हणून प्रयाग क्षेत्राचे रक्षण करण्याचा संकल्प केला.
