आपण रोज स्वयंपाकासाठी गॅस सिलेंडर वापरतो. पण या सिलेंडरबद्दल आपल्या मनात अनेक प्रश्न असतात. सिलेंडरमध्ये फक्त गॅस भरलेला असतो, असं अनेकांना वाटतं. पण खरंच या गॅस सिलेंडरच्या आत काय असतं, हे तुम्हाला माहिती आहे का?
आपण स्वयंपाकासाठी वापरतो त्या एलपीजी (LPG) सिलेंडरमध्ये फक्त गॅस नसतो. यातील बहुतांश इंधन हे द्रवरूपात (लिक्विड) साठवलेलं असतं. सिलेंडरच्या वरच्या भागात थोडा गॅस वाफेच्या रूपात असतो. LPG म्हणजे लिक्विफाईड पेट्रोलियम गॅस. पेट्रोलियममधून मिळणाऱ्या वायूंवर दाब देऊन त्यांचं द्रवात रूपांतर करतात. सामान्य तापमानाला या वायूंवर योग्य दाब दिल्यास ते द्रवरूप घेतात. त्यामुळेच सिलेंडरमध्ये जास्त प्रमाणात इंधन साठवणं शक्य होतं. सिलेंडरमधील द्रवरूप एलपीजीच्या वर थोडी मोकळी जागा असते. तिथे एलपीजी वाफेच्या रूपात जमा होतो. आपण जेव्हा गॅस शेगडी चालू करतो, तेव्हा हीच वाफ बाहेर येते आणि पेट घेते. द्रवातून सतत वाफ तयार होत राहिल्याने शेगडीला सलग इंधन मिळत राहतं.
25
स्वयंपाकघरात येणारा LPG गॅस कुठून काढतात?
आपण घरात वापरतो तो एलपीजी गॅस प्रामुख्याने दोन मार्गांनी मिळतो. एक म्हणजे कच्चे तेल (क्रूड ऑईल) आणि दुसरं म्हणजे नैसर्गिक वायू (नॅचरल गॅस). लाखो वर्षांपूर्वी जमिनीत गाडले गेलेले प्राणी आणि वनस्पती यांच्या अवशेषांवर उष्णता आणि दाबाचा परिणाम होऊन कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायू तयार झाला. विहिरी खोदून जमिनीखालून हे साठे बाहेर काढतात.
कच्च्या तेलावर रिफायनरीमध्ये प्रक्रिया करताना पेट्रोल, डिझेलसोबतच प्रोपेन आणि ब्युटेनसारखे वायूही मिळतात. तसेच नैसर्गिक वायूवर प्रक्रिया करणाऱ्या केंद्रांमध्येही हे वायू वेगळे करून गोळा करतात. अशा प्रकारे मिळालेले प्रोपेन आणि ब्युटेन शुद्ध करतात. योग्य दर्जा गाठल्यानंतर त्यांचा एलपीजी म्हणून वापर करतात. त्यानंतर ते सिलेंडरमध्ये भरून आपल्यापर्यंत पोहोचवतात. म्हणजेच, आपल्या घरात येणारा गॅस थेट जमिनीतून काढून सिलेंडरमध्ये भरत नाहीत. तर कच्चं तेल आणि नैसर्गिक वायूवर प्रक्रिया करून त्यातून एलपीजी तयार करतात.
35
LPG मध्ये कोणते वायू असतात? प्रोपेन आणि ब्युटेन म्हणजे काय?
आपल्या घरातील एलपीजीमध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारचे वायू असतात. ते म्हणजे प्रोपेन (Propane) आणि ब्युटेन (Butane). पुरवठा केल्या जाणाऱ्या एलपीजीच्या मिश्रणावर या दोन्हींचं प्रमाण अवलंबून असतं.
प्रोपेन (Propane): हा रंग आणि वास नसलेला ज्वलनशील वायू आहे. कमी तापमानातही तो सहज वाफेत बदलू शकतो. त्यामुळे थंड प्रदेशात एलपीजी वापरण्यासाठी याचा खूप फायदा होतो.
ब्युटेन (Butane): हा सुद्धा रंग आणि वास नसलेला ज्वलनशील वायू आहे. सामान्य तापमानात दाब वाढवल्यास तो द्रवरूपात बदलतो. स्वयंपाकाच्या गॅसमध्ये हे एक महत्त्वाचं इंधन आहे. या दोन्ही वायूंना द्रवरूपात सिलेंडरमध्ये साठवल्यामुळे कमी जागेत जास्त इंधन मावतं. सिलेंडरमधून बाहेर येताना दाब कमी झाल्यामुळे द्रवरूप एलपीजीचा काही भाग पुन्हा वाफेत बदलतो.
यात आणखी एक रंजक गोष्ट म्हणजे, एलपीजीला स्वतःचा असा कोणताही वास नसतो. तरीही गॅस गळती झाल्यावर आपल्याला एक उग्र वास येतो. सुरक्षेसाठी त्यात मिसळलेल्या एका खास पदार्थामुळे हा वास येतो.
एलपीजीमधील प्रोपेन आणि ब्युटेन या वायूंना नैसर्गिकरीत्या रंग किंवा वास नसतो. जर गॅस गळती झाली आणि कोणताही वास आला नाही, तर धोका ओळखणं कठीण होईल. म्हणूनच एलपीजीमध्ये एक उग्र वास असलेला पदार्थ मुद्दाम मिसळतात. साधारणपणे इथाईल मर्कॅप्टन (Ethyl Mercaptan) सारखे वास देणारे पदार्थ एलपीजीमध्ये मिसळले जातात. यांना ओडोरंट्स (Odorants) म्हणतात. गॅस गळती झाल्यावर येणारा विशिष्ट वास ओळखून आपण लगेच सावध व्हावं, यासाठी याचा उपयोग होतो.
म्हणजेच, गॅसचा जो वास येतो तो त्याचा मूळ गुणधर्म नाही. संभाव्य धोका आधीच ओळखता यावा म्हणून त्यात मुद्दाम मिसळलेल्या पदार्थामुळे तो वास येतो. गॅस सिलेंडरमधून वास येत असल्याचं जाणवल्यास अजिबात दुर्लक्ष करू नका. गॅस शेगडी लगेच बंद करा. घरातील विजेचे बटण चालू किंवा बंद करू नका. काडीपेटी किंवा लायटर पेटवू नका. सुरक्षित वाटल्यास गॅसचा रेग्युलेटर बंद करा आणि हवा खेळती राहण्यासाठी खिडक्या-दरवाजे उघडा. घराबाहेर पडून गॅस एजन्सी किंवा आपत्कालीन सेवेशी संपर्क साधा.
55
सिलेंडरमध्ये गॅस कसा साठवतात?
गॅस सिलेंडर बनवताना आतील दाब सहन करू शकेल अशा मजबूत धातूचा वापर करतात. त्यात एलपीजी द्रवरूपात भरतात. सिलेंडरमध्ये किती गॅस आहे, हे त्याच्या वजनावरून समजते. सिलेंडरवर साधारणपणे रिकाम्या सिलेंडरचं वजन (Tare Weight) छापलेलं असतं. त्यात भरलेल्या एलपीजीचं वजन मिळवल्यास एकूण वजन मिळतं. उदाहरणार्थ, रिकाम्या सिलेंडरचं वजन १५ किलो असेल आणि त्यात १४.२ किलो एलपीजी असेल, तर एकूण वजन २९.२ किलो होतं. अर्थात, रिकाम्या सिलेंडरचं वजन प्रत्येक कंपनीनुसार थोडं बदलू शकतं. आपण जेव्हा रेग्युलेटर चालू करून शेगडी पेटवतो, तेव्हा सिलेंडरमधील एलपीजी वाफेच्या रूपात पाईपमधून शेगडीपर्यंत पोहोचतो. शेगडीच्या बर्नरजवळ हा गॅस हवेतील ऑक्सिजनमध्ये मिसळतो. काडीपेटी किंवा लायटरने ठिणगी दिल्यावर हे मिश्रण पेट घेतं. त्यातून उष्णता निर्माण होते आणि याच उष्णतेवर आपण आपला स्वयंपाक करतो.
