आपण रोज अनेकवेळा घड्याळाकडे बघतो, पण त्यामागचं रहस्य कधी जाणून घ्यायचा प्रयत्न केलाय का? घड्याळाचे काटे नेहमी डावीकडून उजवीकडेच का फिरतात? या छोट्याशा प्रश्नाच्या उत्तरात वेळ मोजण्याचा एक रंजक इतिहास दडला आहे.
वेळ पाहण्यासाठी आपण पटकन घड्याळाकडे बघतो. पण तुमच्या मनात कधी हा प्रश्न आलाय का, की घड्याळाचे काटे डावीकडून उजवीकडेच का फिरतात? ते उजवीकडून डावीकडे का फिरत नाहीत?
210
उत्तर इतिहासात दडलंय
या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यासाठी आपल्याला प्राचीन काळात जावं लागेल. खूप वर्षांपूर्वी, लोक वेळ जाणून घेण्यासाठी सूर्यघड्याळाचा वापर करायचे. साधारणपणे इसवी सन पूर्व १५०० च्या सुमारास बॅबिलोनमध्ये सूर्यघड्याळाचा वापर सुरू झाला असं मानलं जातं.
310
जाणून घ्या इतिहास
हे घड्याळ सूर्याच्या प्रकाशावर आणि त्याच्या स्थितीनुसार दिवसाची वेळ ठरवायचं. पण ते फक्त दिवसाच काम करायचं. त्यामुळे, नंतर अधिक प्रगत यांत्रिक घड्याळं तयार करण्यात आली.
सूर्यघड्याळात एका सपाट प्लेटवर वेळेच्या खुणा असायच्या. त्यावर एक उभी काठी किंवा त्रिकोणी भाग बसवलेला असायचा, ज्याला 'नोमोन' (Gnomon) म्हणतात.
510
विज्ञान काय सांगतं?
सूर्याच्या प्रकाशामुळे नोमोनची सावली प्लेटवर फिरायची. त्या सावलीच्या जागेवरून वेळ समजायची. तुम्हीही अगदी सहज एक सूर्यघड्याळ बनवू शकता. मोकळ्या जागेत एक काठी लावून तिच्याभोवती तासांच्या खुणा करा.
610
जाणून घ्या अज्ञात कारण
सूर्य पूर्वेला उगवल्यानंतर, काठीची सावली हळूहळू फिरायला लागेल. त्या सावलीच्या हालचालीवरून वेळेचा अंदाज लावणं शक्य आहे.
710
हे आहे खरं कारण!
आता मुख्य प्रश्नाचं उत्तर. पृथ्वी स्वतःच्या अक्षावर पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. त्यामुळे, उत्तर गोलार्धात आपल्याला सूर्य पूर्वेकडून दक्षिणेकडे आणि मग पश्चिमेकडे जाताना दिसतो.
810
म्हणून फिरतात डावीकडून उजवीकडे
यामुळेच सूर्यघड्याळातील काठीची सावलीसुद्धा डावीकडून उjवीकडे सरकते. नंतर जेव्हा यांत्रिक घड्याळं बनवली गेली, तेव्हा सूर्यघड्याळाच्या याच दिशेचं अनुकरण करण्यात आलं. याच कारणामुळे आजही घड्याळाचे काटे डावीकडून उजवीकडे फिरतात.
910
घड्याळाच्या काट्यांचं रहस्य
जर पहिलं घड्याळ उत्तरऐवजी दक्षिण गोलार्धात तयार झालं असतं, तर सूर्याच्या भासमान स्थितीमुळे सूर्यघड्याळाची सावली उलट दिशेने फिरली असती. अशावेळी, कदाचित आजच्या घड्याळाचे काटे उजवीकडून डावीकडे फिरले असते.
1010
जाणून घ्या खरं कारण
थोडक्यात सांगायचं तर, घड्याळाच्या काट्यांची सध्याची फिरण्याची दिशा ही उत्तर गोलार्धातील सूर्यघड्याळाचा वापर आणि सूर्याच्या भासमान गतीचा ऐतिहासिक वारसा आहे.
