७/१२ उताऱ्यावरील 'भोगवटादार वर्ग-२' म्हणजे काय? जमीन खरेदीपूर्वी ही एक नोंद तपासा, नाहीतर बसू शकतो मोठा फटका!

Bhogvatadar Class-2 Land Meaning : भोगवटादार वर्ग-2 ही एक नियंत्रित भूधारणा पद्धत आहे, ज्यामध्ये जमिनीच्या खरेदी-विक्री, हस्तांतरणासाठी शासनाची पूर्वपरवानगी आवश्यक असते. या जमिनींवर शासनाचे थेट नियंत्रण असते, त्या "प्रतिबंधित" म्हणून ओळखल्या जातात. 

भोगवटादार वर्ग-2 जमीन म्हणजे काय?

मुंबई : शेतजमिनीची खरेदी-विक्री, वारसा हक्क, कर्ज प्रकरणे, सरकारी योजना तसेच विविध कायदेशीर व्यवहारांसाठी सातबारा उतारा हा अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो. मात्र सातबाऱ्यावर नमूद असलेली “भोगवटादार वर्ग-2” ही नोंद नेमकी काय दर्शवते, याबाबत अनेक शेतकरी आणि जमीनधारकांमध्ये अजूनही संभ्रम आहे. भोगवटादार वर्ग-2 म्हणजे काय, या वर्गात कोणत्या जमिनी येतात आणि या जमिनी वर्ग-1 मध्ये रूपांतरित करता येतात का, हे समजून घेणे आजच्या काळात फार आवश्यक ठरत आहे. 

महाराष्ट्रातील भूधारणा पद्धती काय आहे?

महाराष्ट्रात जमिनीचे स्वरूप आणि हक्क ठरवण्यासाठी विशिष्ट भूधारणा पद्धती अस्तित्वात आहे. राज्यात प्रामुख्याने खालील चार प्रकारच्या भूधारणा मान्य आहेत.

1) भोगवटादार वर्ग-1 जमीन

भोगवटादार वर्ग-1 मधील जमिनी पूर्णतः मुक्त स्वरूपाच्या असतात. अशा जमिनींवर कोणतेही शासकीय निर्बंध नसतात. जमीनधारकाला विक्री, खरेदी, दान, गहाण किंवा नावांतरण करण्याचा पूर्ण अधिकार असतो. 

2) भोगवटादार वर्ग-2 जमीन

भोगवटादार वर्ग-2 ही नियंत्रित भूधारणा आहे. या जमिनींच्या खरेदी-विक्रीसाठी थेट व्यवहार करता येत नाहीत. जमीन विकणे, बक्षीसपत्र करणे किंवा नावांतरणासाठी तहसीलदार किंवा संबंधित महसूल अधिकाऱ्यांची पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक असते. 

3) शासकीय पट्टेदार जमीन

ही जमीन शासनाच्या मालकीची असते व ठरावीक कालावधीसाठी भाडेपट्टीवर दिली जाते. ही मुदत साधारणपणे 10, 30, 50 किंवा 99 वर्षांची असू शकते. 

4) महाराष्ट्र शासनाची जमीन

ही जमीन पूर्णतः सरकारी मालकीची असून ती सार्वजनिक उपयोग, विकास प्रकल्प किंवा राखीव कारणांसाठी वापरली जाते. 

भोगवटादार वर्ग-2 जमिनींचे स्वरूप

भोगवटादार वर्ग-2 मधील जमिनींवर शासनाचे थेट नियंत्रण असते. या जमिनी “प्रतिबंधित” किंवा “नियंत्रित” जमिनी म्हणून ओळखल्या जातात. अशा जमिनींची नोंद प्रामुख्याने गाव नमुना 1-क आणि सातबारा उताऱ्यावर दिसून येते. 

भोगवटादार वर्ग-2 मध्ये येणाऱ्या जमिनींचे प्रकार

भोगवटादार वर्ग-2 मध्ये एकूण 16 प्रकारच्या जमिनी मोडतात. त्यामध्ये प्रामुख्याने

मुंबई कुळ कायदा, 1948 अंतर्गत विक्री झालेल्या जमिनी

विविध इनाम व वतन जमिनी (देवस्थान वगळून)

शासनाच्या योजनांमधून भूमिहीन शेतकऱ्यांना दिलेल्या जमिनी

गृह निर्माण संस्था व औद्योगिक वापरासाठी दिलेल्या जमिनी

सिलिंग कायद्यानुसार जास्तीच्या जमिनींचे पुनर्वाटप

महानगरपालिका व ग्रामपंचायतींसाठी राखीव ठेवलेल्या जमिनी

याशिवाय देवस्थान इनाम जमिनी, आदिवासी खातेदारांच्या जमिनी, पुनर्वसन योजनांतील जमिनी, शासकीय भाडेपट्टीवरील जमिनी, भूदान-ग्रामदान अंतर्गत दिलेल्या जमिनी, खाजगी वन संपादन कायद्यातील प्रलंबित जमिनी, भूमीधारी हक्कांतर्गत मिळालेल्या जमिनी, सिलिंग कायद्यानुसार सूट दिलेल्या जमिनी, भूसंपादन कायद्यानुसार संपादित जमिनी तसेच वक्फ जमिनींचाही या वर्गात समावेश होतो. 

भोगवटादार वर्ग-2 जमीन वर्ग-1 मध्ये रूपांतरित करता येते का?

होय, काही विशिष्ट अटी पूर्ण केल्यास भोगवटादार वर्ग-2 जमीन वर्ग-1 मध्ये रूपांतरित करता येते. यासाठी शासनाने ठरवलेला दंड (प्रीमियम) भरावा लागतो आणि महसूल विभागाची मंजुरी आवश्यक असते. त्यामुळे कोणताही व्यवहार करण्यापूर्वी सातबाऱ्यावरील नोंदी काळजीपूर्वक तपासून महसूल तज्ज्ञ किंवा कायदेशीर सल्लागाराचा सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.