तुम्ही पण दूध थंड झाल्यावर पुन्हा-पुन्हा गरम करता का? असं वारंवार केल्याने दुधावर काय परिणाम होतो, त्यातील पोषक तत्वं आणि चव बदलते का? आणि दूध गरम करून साठवण्याची योग्य पद्धत कोणती, हे जाणून घ्या.
आपल्यापैकी अनेक जण सकाळी दूध गरम करतात आणि उरलेलं दूध नंतर पुन्हा गरम करतात. काही जण तर रात्रीपर्यंत हेच करत राहतात. पण या सततच्या तापवण्याने दुधाची चव, पोत किंवा पोषक तत्वांमध्ये काही बदल होतो का? दूध उकळणं चुकीचं नाही, पण ते जास्त वेळ उकळणं किंवा अनेक वेळा पुन्हा गरम करणं ही खरी समस्या आहे.
25
खूपवेळ दूध उकळल्यास काय होते?
जेव्हा तुम्ही दूध गरम करता, तेव्हा त्यातील प्रथिनं (proteins) आणि इतर घटकांमध्ये नैसर्गिकरित्या बदल होतो. जास्त वेळ उष्णता दिल्यास त्याची चव आणि वास बदलू शकतो. तसेच, उष्णतेमुळे संवेदनशील असलेली काही जीवनसत्त्वं (vitamins) कमी होऊ शकतात. अभ्यासानुसार, जास्त वेळ दूध उकळल्याने विशेषतः काही बी-व्हिटॅमिन्सवर (B-vitamins) परिणाम होतो.
35
तुम्ही सतत दूध उकळता का?
दूध एकदा गरम करणं आणि तेच दूध वारंवार जास्त वेळ उकळणं यात खूप फरक आहे. प्रत्येक वेळी गरम केल्यावर दुधाची चव, वास आणि पोत बदलू शकतो. काही पोषक तत्वंही कमी होऊ शकतात. पण याचा अर्थ असा नाही की पुन्हा गरम केलेलं दूध आरोग्यासाठी वाईटच आहे. तापमान, गरम करण्याचा वेळ आणि दुधाचा प्रकार हे सर्व महत्त्वाचे घटक आहेत.
दूध किती वेळा उकळावं याचा काही ठरलेला नियम नाही, कारण तो सर्व प्रकारच्या दुधाला लागू होत नाही. तुम्ही कच्चं दूध, पाश्चराइज्ड (pasteurised) दूध की UHT दूध वापरत आहात, हे लक्षात घ्यायला हवं. उदाहरणार्थ, UHT दुधावर आधीच उच्च तापमानात प्रक्रिया केलेली असते, त्यामुळे पाकिटावर दिलेल्या सूचनांचं पालन करावं. सर्वोत्तम पद्धत म्हणजे जेवढं दूध हवंय, तेवढंच गरम करा आणि अनावश्यकपणे पुन्हा उकळणं टाळा.
55
सुरक्षितपणे दूध कसे उकळावे?
उकळलेलं दूध जास्त वेळ खोलीच्या तापमानात (room temperature) ठेवू नये. उरलेलं दूध एका स्वच्छ, झाकण असलेल्या भांड्यात काढून लगेच फ्रिजमध्ये ठेवावं. FSSAI सुद्धा उरलेले पदार्थ 5°C पेक्षा कमी तापमानात थंड जागी ठेवण्याचा सल्ला देते. दूध काढण्यासाठी वापरलेलं भांडं आणि चमचा स्वच्छ असल्याची खात्री करा. दुधाला आंबट वास येत असेल, चव वेगळी लागत असेल किंवा ते वेगळं दिसत असेल, तर ते वापरू नका. दूध एकदा पुन्हा गरम करण्यात अडचण नाही, पण ते जास्त वेळ उकळणं किंवा अनेक वेळा गरम करणं टाळलेलंच बरं.
