समुद्राचं खारट पाणी तुमच्या स्वयंपाकघरातील पांढरंशुभ्र मीठ कसं बनतं, याचा तुम्ही कधी विचार केलाय का? बाष्पीभवन आणि स्फटिकीकरणापासून ते मीठ गोळा करण्यापर्यंतचा हा संपूर्ण प्रवास अतिशय रंजक आहे.
समुद्राच्या पाण्यापासून ते पांढऱ्याशुभ्र मिठापर्यंतचा प्रवास
समुद्रात अथांग पाणी आहे, पण याच पाण्यापासून आपल्याला जेवणातलं पांढरंशुभ्र मीठ मिळतं, हे तुम्हाला माहितीये का? समुद्राच्या खारट लाटांपासून ते आपल्या डायनिंग टेबलवरच्या आयोडीनयुक्त मिठापर्यंतचा हा प्रवास खूपच रंजक आहे. सूर्याची उष्णता, वारा आणि थोडं विज्ञान या सगळ्या गोष्टी एकत्र येऊन हे काम करतात. समुद्राच्या पाण्यापासून ते तुमच्या घरातल्या मिठाच्या पाकिटापर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया आपण जाणून घेऊया.
26
समुद्राचं पाणी मुळात खारट का असतं?
जेव्हा खडकांवर पाऊस पडतो, तेव्हा त्यात सोडियम आणि क्लोराईडसारखी खनिजे विरघळतात. हे पाणी ओढे आणि नद्यांमधून वाहत जाऊन शेवटी समुद्राला मिळतं. सूर्याच्या उष्णतेमुळे पाण्याची वाफ होऊन ढग तयार होतात, पण मीठ मात्र समुद्रातच राहतं. लाखो वर्षांपासून हीच प्रक्रिया सुरू असल्यामुळे समुद्राचं पाणी खारट झालंय. समुद्राच्या पाण्यात साधारणपणे ३.५% क्षारता असते. म्हणजेच, प्रत्येक लिटर पाण्यात सुमारे ३५ ग्रॅम मीठ असतं, ज्यामध्ये प्रामुख्याने आपण वापरतो ते सोडियम क्लोराईड असतं.
36
मिठागरांमध्ये समुद्राचं पाणी सुकवून मीठ तयार करण्याची पद्धत
समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ मिळवण्याची मुख्य पद्धत म्हणजे 'सोलर इव्हॅपोरेशन' - सोप्या भाषेत सांगायचं तर, पाणी उन्हात सुकवणं. कामगार समुद्रकिनाऱ्याजवळ चौकोनी आकाराचे मोठे आणि उथळ वाफे तयार करतात, ज्याला आपण मिठागरं म्हणतो. भरतीच्या वेळी किंवा मोठ्या पंपांच्या मदतीने ते समुद्राचं पाणी या मिठागरांमध्ये सोडतात. गुजरातच्या कच्छ, तामिळनाडूच्या तुतीकोरीन आणि आंध्र प्रदेशातील काकीनाडा आणि विशाखापट्टणमच्या किनाऱ्यांवर तुम्हाला अशी हजारो एकरवर पसरलेली मिठागरं पाहायला मिळतील.
मिठागरांमध्ये पाणी साचल्यानंतर, सूर्यप्रकाश आणि वाऱ्यामुळे बाष्पीभवनाची प्रक्रिया सुरू होते. काही दिवस आणि आठवडे उलटल्यानंतर पाणी पूर्णपणे आटतं आणि तळाशी कच्च्या मिठाच्या स्फटिकांचा जाड थर उरतो. त्यानंतर कामगार ट्रॅक्टरच्या मदतीने किंवा हाताने हे कच्चं मीठ गोळा करतात आणि त्याचे ढीग लावतात. या टप्प्यावर मीठ राखाडी किंवा तपकिरी रंगाचं असतं. यात चिखल, वाळू आणि मॅग्नेशियम व कॅल्शियमसारखी इतर रसायने मिसळलेली असतात. त्यामुळे हे मीठ तुम्ही थेट खाऊ शकत नाही.
गोळा केलेलं कच्चं मीठ स्वच्छ करण्यासाठी थेट प्रोसेसिंग प्लांटमध्ये पाठवलं जातं. तिथे कामगार मिठाच्या पाण्याने (ब्राइन) हे कच्चं मीठ स्वच्छ धुतात, जेणेकरून त्यातील वाळू आणि चिखल निघून जाईल. ते साध्या पाण्याऐवजी मिठाचं पाणी वापरतात, कारण साध्या पाण्यात मीठ विरघळून जाईल! धुतल्यानंतर, ते 'क्रिस्टलायझेशन' (स्फटिकीकरण) या वैज्ञानिक प्रक्रियेचा वापर करतात. ते मीठ पुन्हा विरघळवतात आणि त्यातून शुद्ध, पांढरे स्फटिक तयार करतात. अशा प्रकारे मिठाला त्याचा पांढराशुभ्र रंग आणि शुद्धता मिळते.
66
आयोडीन आणि अँटी-केकिंग एजंट्सचा वापर
शुद्ध केलेल्या मिठाचं आपण वापरतो त्या सुटसुटीत मिठात रूपांतर करण्यासाठी, कंपन्या त्यात दोन महत्त्वाच्या गोष्टी मिसळतात. पहिलं म्हणजे, आपल्या थायरॉईड ग्रंथीचं काम सुरळीत चालावं म्हणून सरकारी नियमांनुसार ते ठराविक प्रमाणात आयोडीन मिसळतात. दुसरं म्हणजे, ते सुरक्षित 'अँटी-केकिंग एजंट्स' टाकतात. मीठ नैसर्गिकरित्या हवेतील ओलावा शोषून घेतं आणि त्याचे खडे तयार होतात. हे एजंट्स पाकिटातलं मीठ कोरडं आणि सुटसुटीत ठेवण्याचं काम करतात. अंतिम क्वालिटी चेकनंतर, कंपन्या हे आयोडीनयुक्त पांढरं मीठ पॅक करून बाजारात आणि आपल्या घरांपर्यंत पाठवतात. सूर्याच्या ऊर्जेचा वापर करून चालणारी ही संपूर्ण प्रक्रिया अतिशय नैसर्गिक, स्वस्त आणि पर्यावरणपूरक आहे.
