Parenting Tips : घरी बडबड, शाळेत गप्प? तुमचं मूल लाजाळू नाही, त्याला 'हा' आजार असू शकतो!

तुमचं मूल घरी खूप बोलतं पण शाळेत किंवा बाहेरच्या लोकांसमोर एकदम शांत होतं का? याला फक्त लाजाळूपणा समजू नका. हा 'सिलेक्टिव्ह म्युटिझम' नावाचा एक मानसिक आजार असू शकतो.

Parenting Tips: "माझं बाळ ना, खूप लाजाळू आहे. घरी दिवसभर बडबड करून डोकं उठवतं, पण शाळेत गेलं किंवा बाहेरचे कोणी आले की तोंडाला कुलूप!" अनेक पालकांच्या तोंडी ही तक्रार असते. शिक्षक सांगतात की वर्गात तो कोणत्याही प्रश्नाचं उत्तर देत नाही. साधारणपणे आपल्याला वाटतं की आपलं मूल थोडं लाजाळू स्वभावाचं आहे, मोठं झाल्यावर सगळं ठीक होईल. पण मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, हे गप्प राहणं म्हणजे फक्त लाजाळूपणा नसू शकतो, यामागे 'सिलेक्टिव्ह म्युटिझम' नावाची एक विशिष्ट मानसिक स्थिती असू शकते.

काय आहे सिलेक्टिव्ह म्युटिझम?

हा एक प्रकारचा 'अँक्झायटी डिसऑर्डर' म्हणजे चिंतेशी संबंधित आजार आहे. या समस्येमध्ये मूल सगळ्या ठिकाणी बोलू शकत नाही. ते घरी, आई-वडिलांशी किंवा खूप जवळच्या लोकांसोबत अगदी सहज बोलेल, खेळेल, पण शाळा, नातेवाईकांचं घर किंवा अनोळखी वातावरणात जाताच त्याच्या तोंडाला जणू कुलूप लागतं. त्याला बोलायची इच्छा असते, पण आतून येणारी भीती आणि चिंता त्याला बोलू देत नाही. अनेकदा असं दिसतं की, मूल इशाऱ्यांनी बोलेल, मानेने होकार-नकार देईल, पण तोंडातून शब्द काढणार नाही.

ही समस्या का होते?

याचं मुख्य कारण म्हणजे प्रचंड चिंता आणि असुरक्षिततेची भावना. नवीन वातावरण, नवीन लोकांसमोर बोलण्याच्या भीतीतून ही समस्या निर्माण होते. काही वेळा अति शिस्त, ओरडा किंवा लहानपणी आलेला एखादा वाईट अनुभवही याला कारणीभूत ठरू शकतो. जर कुटुंबात कोणाला चिंतेची समस्या असेल, तर अनुवांशिक कारणांमुळेही हे होऊ शकतं.

कसं ओळखाल?

जर तुमचं मूल एका महिन्यापेक्षा जास्त काळ शाळेत किंवा घराबाहेर बोलणं बंद करत असेल, पण घरी मात्र नॉर्मल वागत असेल, तर सावध व्हा. जर ते डोळ्यात डोळे घालून बोलायला घाबरत असेल, वर्गात उत्तर देताना रडत असेल किंवा घाबरून जात असेल, तर हा साधा लाजाळूपणा नाही.

अशावेळी मुलाला जबरदस्तीने बोलायला लावू नका किंवा त्याला ओरडू नका. यामुळे त्याची भीती आणखी वाढेल. त्याच्याशी मित्रासारखं वागा, त्याचा आत्मविश्वास वाढवा. छोट्या-छोट्या यशासाठी त्याचं कौतुक करा. शाळेतील शिक्षकांशी बोला, जेणेकरून ते वर्गात मुलावर बोलण्यासाठी दबाव टाकणार नाहीत. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, 'बिहेविअर थेरपी' आणि 'प्ले थेरपी'च्या माध्यमातून ही समस्या पूर्णपणे बरी होते. त्यामुळे उशीर न करता बाल मानसशास्त्रज्ञांचा सल्ला घ्या.

मुलाला बोलायला भाग पाडावं का?

अजिबात नाही. 'का बोलत नाहीस?', 'उत्तर दे', 'एवढी लाज কিসের?'— असं बोलून दबाव आणल्यास समस्या कमी होण्याऐवजी चिंता आणखी वाढू शकते. उलट, मुलाला सुरक्षित आणि आरामदायक वातावरण देणं गरजेचं आहे. त्याला वेळ द्यावा लागेल. बोलण्यासाठी वारंवार दबाव न टाकता त्याला हळूहळू व्यक्त होण्याची संधी द्यावी.