Women Empowerment : एका नर्सरीने बदललं आयुष्य, तामिळनाडूतील २०० महिलांच्या सक्षमीकरणाची गोष्ट

Women Empowerment : तामिळनाडूच्या कुड्डालोरमधील कावेरी कॉलिंग नर्सरीने शेकडो ग्रामीण महिलांचं आयुष्यच बदलून टाकलं आहे. महिलांनी चालवलेली ही आशियातील सर्वात मोठी सिंगल-साईट नर्सरी असून, इथे वर्षाला ८५ लाख रोपं तयार होतात. या नर्सरीमुळे महिलांना फक्त रोजगारच नाही, तर सन्मान आणि एक नवी ओळख मिळाली आहे.

Kaveri Calling Nursery : चिन्ना कट्टुचलाईमध्ये राहणाऱ्या ४२ वर्षांच्या सेल्वी यांचं आयुष्य पूर्णपणे बदलून गेलं आहे. घरबसल्या शिलाई काम करण्यापासून ते आशियातील सर्वात मोठ्या पर्यावरण-पुनरुज्जीवन प्रकल्पाचा एक महत्त्वाचा भाग बनण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास थक्क करणारा आहे. नवऱ्याने केलेल्या हल्ल्यामुळे त्यांच्या डोळ्यांवर शस्त्रक्रिया करावी लागली. त्यानंतर डॉक्टरांनी त्यांना किमान एक वर्ष शिलाई मशीन न वापरण्याचा सल्ला दिला. नवरा दारूच्या आहारी गेला होता आणि घरखर्चाला काहीच मदत करत नव्हता. अशा परिस्थितीत कुटुंबाचा आधार बनण्याच्या जिद्दीने सेल्वी कामाच्या शोधात कुड्डालोरमधील ईशा कावेरी कॉलिंग नर्सरीत पोहोचल्या. सुरुवातीला काही सहकाऱ्यांनी त्यांच्या कामाच्या क्षमतेवर शंका घेतली, पण एका दयाळू सुपरवायझरने त्यांची जिद्द आणि कामातील कौशल्य ओळखलं. आज सेल्वी नर्सरीमध्ये तण काढण्यापासून ते लहान रोपांची काळजी घेण्यापर्यंतची सर्व कामं करतात. अनेकदा इतर जण मदतीला पुढे आले तरी, त्या आपलं काम स्वतःच पूर्ण करण्याचा आग्रह धरतात.

कावेरी कॉलिंग नर्सरीने आयुष्य बदललं

त्यांच्या या धैर्यामुळे कुटुंबाचं नशीबच पालटलं. या सन्मानाच्या नोकरीमुळे त्या आपल्या मुलीला कॉलेजला पाठवू शकल्या. सेल्वी नर्सरीतील सुपरवायझर आणि मित्रांना आपले रक्षणकर्ते मानतात. आपलं आयुष्य बदलल्याबद्दल त्या सद्गुरू आणि ईशा यांचे मनापासून आभार मानते. त्यांची निष्ठा इतकी घट्ट आहे की, पुढच्या जन्मीही त्या कोणत्याही रूपात या नर्सरीची राखणदारी आनंदाने करतील, असं त्यांना वाटतं.

महिलांचं एक कुटुंब: झाडं आणि आयुष्य घडवणारं

सेल्वीची कहाणी ही एकट्या तिची नाही, तर कावेरी कॉलिंग कुड्डालोर नर्सरीतील २०० हून अधिक महिलांच्या प्रवासाचं प्रतिबिंब आहे. एकेकाळी गृहिणी आणि रोजंदारीवर काम करणाऱ्या या महिला आज कुशल पर्यावरण-उद्योजक बनल्या आहेत. तामिळनाडूमध्ये ३० एकरात पसरलेली ही नर्सरी दरवर्षी ८५ लाख रोपं तयार करते. संपूर्णपणे महिलांनी चालवलेली ही आशियातील सर्वात मोठी सिंगल-साईट नर्सरी असावी. याच महिलांपैकी एक आहेत चिन्ना काट्टू सलाईच्या वेनिला. शहरातून आल्यामुळे शेतीचं ज्ञान नसल्याने त्यांना सुरुवातीला अपमान सहन करावा लागला, पण या नर्सरीत त्यांना आशेचा किरण दिसला. गेल्या पाच वर्षांपासून त्या नर्सरीतील महत्त्वाचा 'मदरबेड' विभाग सांभाळत आहेत. इथे साग, चंदन, लाल चंदन यांसारख्या लाकूड, फुलं आणि फळं देणाऱ्या ५४ प्रकारच्या झाडांच्या बिया एखाद्या मंदिरातील पूजेइतक्या श्रद्धेने जपल्या जातात. वेनिला यांच्या मेहनतीमुळे त्या कुटुंबाचा आधार बनल्या आणि आपल्या तीन मुलांना शिक्षण देऊ शकल्या. कावेरी नदीच्या खोऱ्यात २४२ कोटी झाडं लावून तिला पुन्हा हिरवीगार करण्याच्या सद्गुरूंच्या व्हिजनबद्दल त्या अभिमानाने सांगतात. याचप्रमाणे, पेरिया काट्टुचालाईच्या सौम्या नर्सरीतील कामाला एक आशीर्वाद मानतात, ज्यामुळे त्यांच्या कुटुंबाला नियमित उत्पन्न मिळालं आणि मुलांच्या शिक्षणाची सोय झाली. या सर्व महिला स्वतंत्रपणे काम करतात आणि नदी व पर्यावरणाच्या संवर्धनासाठी आपलं योगदान देत असल्याचा त्यांना आनंद आणि अभिमान आहे.

मोठं ध्येय: कावेरीचं पुनरुज्जीवन आणि रोजगार निर्मिती

कावेरी कॉलिंग कुड्डालोर नर्सरी हा एका मोठ्या पर्यावरण आणि सामाजिक उपक्रमाचा भाग आहे. याचं मुख्य उद्दिष्ट कावेरी नदीच्या खोऱ्यात २४२ कोटी झाडं लावणं हे आहे. ही नर्सरी ५४ हून अधिक प्रकारची रोपं तयार करते, ज्यात महोगनी, साग, रोझवूड आणि लाल चंदन यांसारख्या २१ मौल्यवान लाकडांच्या झाडांचा समावेश आहे. ही झाडं केवळ जैवविविधता वाढवत नाहीत, तर त्यांची कापणी झाल्यावर शेतकऱ्यांचं उत्पन्नही वाढवतात. या उपक्रमाच्या सुरुवातीपासून आतापर्यंत ३४,००० एकर जमिनीवर १२.८ कोटींहून अधिक रोपं लावण्यात आली आहेत. ही नर्सरी दरवर्षी २५,००० हून अधिक शेतकऱ्यांना रोपं पुरवते. यामुळे वृक्ष-आधारित शेतीला प्रोत्साहन मिळतं, ज्यामुळे जमिनीचा कस सुधारतो, पाण्याची बचत होते आणि शेतीचं उत्पादन वाढतं. ज्या शेतकऱ्यांनी ५-१० वर्षांपूर्वी ही पद्धत अवलंबली, त्यांच्या उत्पन्नात ३००% ते ८००% पर्यंत वाढ झाल्याचं दिसून आलं आहे. ही नर्सरी महिला सक्षमीकरणाचं एक उत्तम उदाहरण आहे. हे फक्त कामाचं ठिकाण नाही, तर एक असं कुटुंब आहे जिथे महिलांना नर्सरी मॅनेजमेंट, जपानची 5S सिस्टीम यांसारख्या व्यवस्थापन पद्धतींचं प्रशिक्षण दिलं जातं. तसेच, शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी योगाचीही ओळख करून दिली जाते. या महिला एकत्र सण साजरे करतात, एकमेकींना आधार देतात आणि 'आई कावेरी'ला वाचवण्याच्या ध्येयाशी मनापासून जोडलेल्या आहेत.

बदल आणि आशेची बीजं

सेल्वी आणि कावेरी कॉलिंग नर्सरीतील त्यांच्या सहकारी महिला या जिद्द, आशा आणि एका समान ध्येयावर आधारित हरित क्रांतीचं प्रतीक आहेत. त्यांचं काम हे सिद्ध करतं की रोपांचं संगोपन करणं म्हणजे आयुष्य, कुटुंब आणि भविष्य घडवण्यासारखंच आहे. जेव्हा त्या जमिनीत बी लावतात, तेव्हा त्या केवळ रोपं लावत नाहीत, तर येणाऱ्या पिढ्यांसाठी पर्यावरण संवर्धन आणि आर्थिक विकासाच्या स्वप्नांची बीजं रोवत असतात. इथे वाढलेलं प्रत्येक रोप केवळ कावेरी नदीसाठीच नाही, तर त्यावर अवलंबून असलेल्या ८.४ कोटी लोकांसाठीही एक आशेचा श्वास आहे. सेल्वीसारख्या महिलांच्या खंबीर नेतृत्वाखाली २४२ कोटी झाडं लावण्याचं ध्येय वेगाने पूर्ण होत आहे, ज्यामुळे नदी पुनरुज्जीवित होत आहे, जमीन सुपीक बनत आहे आणि ग्रामीण समाज सक्षम होत आहे.