गाय आणि म्हैस मान न वळवताही त्यांच्या मागे काय चाललंय हे पाहू शकतात, हे तुम्हाला माहीत आहे का? हे कसं शक्य होतं? त्यांची नजर इतकी खास का असते? चला, याबद्दलच्या काही इंटरेस्टिंग गोष्टी जाणून घेऊया.
आपले डोळे समोर असल्यामुळे आपण फक्त पुढचं पाहू शकतो. मागे पाहण्यासाठी मान वळवावीच लागते. पण गायी आणि म्हशींसारखी जनावरं मान न वळवताही मागे काय चाललंय ते पाहू शकतात. त्यांनाही आपल्यासारखेच डोळे समोर असतात, मग हे कसं शक्य आहे? हा काही जादूचा खेळ नाही, तर निसर्गाने जगण्यासाठी दिलेलं एक वरदान आहे. चला, त्यांच्या डोळ्यांची रचना आणि या खास नजरेमागचं विज्ञान समजून घेऊया.
25
जनावरांमधील 'पॅनोरॅमिक व्हिजन' म्हणजे काय?
माणसाचे डोळे चेहऱ्याच्या समोर असतात, त्यामुळे आपली नजर फक्त 180-डिग्रीपर्यंत मर्यादित असते. पण गायी-म्हशींचे डोळे डोक्याच्या दोन्ही बाजूंना (Lateral Position) असतात. या खास रचनेमुळे त्यांना 'पॅनोरॅमिक व्हिजन' (Panoramic Vision) मिळतं. म्हणजेच, त्या मान न वळवता जवळपास 300 ते 330-डिग्रीच्या विशाल कोनात आजूबाजूचा परिसर पाहू शकतात. यामुळेच मागून येणारा धोका किंवा आवाज त्यांना लगेच कळतो.
35
जनावरांची नजर इतकी खास का असते?
गायी-म्हशींच्या डोळ्यातील बाहुली (Pupil) माणसांपेक्षा वेगळी असते. आपली बाहुली गोल असते, तर त्यांची बाहुली आडवी (Horizontal Slit) असते. यामुळे जमिनीला समांतर असलेला मोठा परिसर त्या एकाच वेळी स्पष्ट पाहू शकतात. विशेषतः गवत खाताना मान खाली असली तरी, या खास बाहुलीमुळे त्यांना दोन्ही बाजूला आणि मागे काय घडतंय यावर लक्ष ठेवता येतं. त्यांची नजर दोन प्रकारे काम करते: मोनोकुलर व्हिजन (Monocular Vision): प्रत्येक डोळा स्वतंत्रपणे डावी-उजवी आणि मागची बाजू पाहतो. यामुळेच त्या मान न वळवता मागे पाहू शकतात. बायनोकुलर व्हिजन (Binocular Vision): समोर पाहताना दोन्ही डोळे एकत्र वापरून त्या सुमारे 25 ते 50-डिग्रीच्या कोनात पाहतात. यामुळे त्यांना वस्तूचं अंतर अचूक कळतं.
गायी-म्हशींना 330-डिग्रीपर्यंत दिसत असलं तरी, त्यांचे छोटे 'ब्लाइंड स्पॉट्स' (न दिसणारे भाग) असतात. एक त्यांच्या शेपटीच्या अगदी मागे (सुमारे 30 ते 60-डिग्रीचा कोन) आणि दुसरा नाकाच्या/कपाळाच्या खाली. म्हणूनच, गाय किंवा म्हशीच्या शेपटीच्या अगदी मागे उभं राहिल्यास त्या घाबरून लाथ मारू शकतात. कारण तुम्ही त्यांना दिसत नाही आणि अचानक आलेल्या आवाजाने त्या दचकतात व हल्ला करू शकतात.
55
मागची नजर: निसर्गाने दिलेलं आत्मरक्षणाचं कवच
सिंह, वाघांसारख्या शिकारी प्राण्यांचे डोळे समोर असतात, कारण त्यांना शिकार साधण्यासाठी अचूक अंतराचा अंदाज घ्यावा लागतो. पण गायी, म्हशी हे गवत खाणारे प्राणी (Prey Animals) आहेत. गवत खाताना मागून होणारा हल्ला टाळण्यासाठी निसर्गाने त्यांना ही खास डोळ्यांची रचना दिली आहे. मान न वळवता मागे पाहण्याची क्षमता हा त्यांच्या जगण्यासाठी झालेला एक महत्त्वाचा जैविक बदल आहे.
