Credit Score: तुमचा CIBIL स्कोअर खराब झालाय? तो पुन्हा सुधारायला किती वेळ लागतो?

एकदा क्रेडिट स्कोअर खराब झाला की तो कायमचा तसाच राहतो असं वाटतं, पण ते खरं नाही. स्कोअर सुधारायला तुम्हाला वाटतं त्यापेक्षा जास्त वेळ लागतो, पण तुम्ही घाबरता त्यापेक्षा कमी. जाणून घेऊया नक्की किती वेळ लागतो आणि त्यासाठी काय करावं लागतं.

निगेटिव्ह मार्कांची कठोर बाजू

तुमच्या क्रेडिट रिपोर्टमधल्या प्रत्येक निगेटिव्ह गोष्टीची एक एक्सपायरी डेट असते. भारतात, बहुतेक निगेटिव्ह माहिती, जसं की सेटल केलेले अकाऊंट, राइट-ऑफ केलेली कर्जं, डिफॉल्ट किंवा वेळेवर हप्ते न भरणे, तुमच्या CIBIL रिपोर्टमध्ये सात वर्षांपर्यंत राहते. दिवाळखोरी (Bankruptcy) जाहीर झाल्यास हा कालावधी आणखी जास्त असू शकतो.

पण कॅलेंडरच्या तारखेपेक्षाही एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. ती म्हणजे, वेळेनुसार या निगेटिव्ह मार्कांचं वजन कमी होत जातं. सहा वर्षांपूर्वी झालेल्या लोन डिफॉल्टचा परिणाम, सहा महिन्यांपूर्वी झालेल्या डिफॉल्टपेक्षा खूपच कमी असतो. CIBIL सारख्या क्रेडिट स्कोअरिंग मॉडेलमध्ये जुन्या चुकांपेक्षा तुमच्या सध्याच्या आर्थिक सवयींना जास्त महत्त्व दिलं जातं. त्यामुळे जरी रिपोर्टवर तो डाग दिसत असला, तरी त्याचा प्रभाव कमी झालेला असतो. पुनावాలా फिनकॉर्प सारख्या प्लॅटफॉर्मवर नियमितपणे क्रेडिट स्कोअर तपासल्यास, जुन्या चुकांचा प्रभाव कमी झाल्यावर तुमचा स्कोअर कुठे आहे याचा अंदाज येतो.

नुकसान कसं झालंय, यावर वेळेचं गणित ठरतं

प्रत्येक चुकीचा परिणाम सारखा नसतो. त्यामुळे सगळ्यांना एकाच मापात तोलणं चुकीचं आहे. फक्त एकदा 30 दिवस पेमेंट चुकलं, तर तुमचा स्कोअर 50 ते 100 पॉईंट्सनी खाली येऊ शकतो. जर तुमचा बाकीचा रेकॉर्ड चांगला असेल, तर नियमितपणे वेळेवर पेमेंट करून तुम्ही सहा ते बारा महिन्यांत ही घट भरून काढू शकता.

'सेटल केलेलं अकाऊंट' (Settled Account) तर त्याहूनही वाईट. जेव्हा तुम्ही कर्ज देणाऱ्या कंपनीशी बोलणी करून ठरलेल्या रकमेपेक्षा कमी पैसे भरता, तेव्हा रिपोर्टमध्ये 'Closed' ऐवजी 'Settled' असं दिसतं. याचा अर्थ तुम्ही मूळ कराराचा मान ठेवला नाही, असा संदेश भविष्यात कर्ज देणाऱ्यांना मिळतो. सेटलमेंटमुळे झालेलं नुकसान भरून काढायला साधारणपणे दोन ते तीन वर्षं जबाबदारीने आर्थिक व्यवहार करावे लागतात, पण तो निगेटिव्ह मार्क मात्र सात वर्षं तसाच राहतो.

डिफॉल्ट (Defaults) आणि राइट-ऑफ (Write-offs) हे सर्वात गंभीर प्रकार आहेत. जर एखाद्या कर्जदाराने तुमचं कर्ज बुडीत खात्यात टाकलं असेल, तर तुमचा स्कोअर 500 च्या खाली जाण्याची शक्यता आहे. अशा परिस्थितीतून पुन्हा 700 पेक्षा जास्त स्कोअर गाठणं हे तीन ते पाच वर्षांचं मोठं काम आहे, आणि तेही तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा तुम्ही जाणीवपूर्वक प्रयत्न कराल. फक्त शांतपणे वाट बघणं हा काही उपाय नाही, ती फक्त एक इच्छा आहे.

क्रेडिट 'रिपेअर' करणं म्हणजे नेमकं काय?

लोक क्रेडिट रिपेअरबद्दल असं बोलतात जणू काही ती एक शर्यत आहे आणि तिची अंतिम रेषा आहे. पण खरं तर तसं काहीही नाही. तुमचा क्रेडिट स्कोअर हा एक सतत बदलणारा फोटो आहे. जेव्हा जेव्हा एखादी बँक किंवा कंपनी तुमच्या व्यवहाराची नवी माहिती रिपोर्ट करते, तेव्हा तो पुन्हा मोजला जातो. रिपेअर म्हणजे भूतकाळ पुसून टाकणं नाही, तर चांगल्या डेटाने त्याला झाकून टाकणं आहे.

याचा अर्थ, नवीन क्रेडिट खाती उघडून ती चांगल्या प्रकारे सांभाळणं. यासाठी 'सिक्योर्ड क्रेडिट कार्ड' (Secured Credit Card) हा एक उत्तम मार्ग आहे. यात तुम्ही ठराविक रक्कम डिपॉझिट म्हणून ठेवता. हे कार्ड कमी वापरा आणि दर महिन्याला संपूर्ण बिल भरा. असं केल्यास तुमची सकारात्मक पेमेंट हिस्ट्री तयार होऊ लागते. बारा ते अठरा महिन्यांनंतर या सवयीला खरं महत्त्व प्राप्त होतं.

एखादं छोटं पर्सनल लोन घेऊन ते वेळेवर फेडल्यासही मदत होते, कारण त्यामुळे तुमच्या क्रेडिट मिक्समध्ये विविधता येते. जे लोक वेगवेगळ्या प्रकारची कर्जं जबाबदारीने सांभाळू शकतात, त्यांना स्कोअरिंग मॉडेल चांगले गुण देतात. अनेक जण एक महत्त्वाची गोष्ट विसरतात, ती म्हणजे आपल्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणं. अनेक प्लॅटफॉर्मवर तुम्ही तुमच्या रेटिंगवर कोणताही परिणाम होऊ न देता मोफत CIBIL स्कोअर तपासू शकता.

दर तीन महिन्यांनी हे केल्यामुळे तुम्हाला तुमच्या प्रवासाची स्पष्ट कल्पना येते आणि रिपोर्टिंगमधील चुका लवकर लक्षात येतात. क्रेडिट रिपोर्टमध्ये चुका असणं सामान्य आहे. एखाद्या चुकीच्या निगेटिव्ह एन्ट्रीवर आक्षेप घेतल्यास तुमचा रिकव्हरीचा कालावधी काही महिन्यांनी कमी होऊ शकतो.

झटपट उपायांच्या भूलथापांना बळी पडू नका

ज्या कंपन्या 30 किंवा 60 दिवसांत तुमचा क्रेडिट स्कोअर 'दुरुस्त' करण्याची हमी देतात, त्या तुम्हाला काहीतरी विकत असतात. या कंपन्या तुमच्या रिपोर्टमधील प्रत्येक निगेटिव्ह गोष्टीवर वाद घालतात (dispute करतात). क्रेडिट ब्युरो वेळेत त्या सगळ्याची पडताळणी करू शकणार नाही आणि काही गोष्टी तात्पुरत्या निघून जातील, अशी त्यांना आशा असते. चौकशीदरम्यान तात्पुरत्या काढलेल्या गोष्टी, पडताळणी झाल्यावर पुन्हा रिपोर्टमध्ये दिसू लागतात. स्कोअरमध्ये होणारी वाढ खरी असली, तरी ती तात्पुरती असते.

खरं क्रेडिट रिपेअर खूप कंटाळवाणं असतं. म्हणजे, महिने आणि वर्षानुवर्षे बिलं वेळेवर भरणं. क्रेडिट कार्डची लिमिट 30 टक्क्यांपेक्षा कमी वापरणं. एकाच वेळी अनेक नवीन खात्यांसाठी अर्ज करण्याचा मोह टाळणं, कारण प्रत्येक चौकशीमुळे (Hard Inquiry) तुमच्या स्कोअरवर थोडा भार पडतो. खरं सांगायचं तर, वास्तविक कालावधी असा आहे:

• काही पेमेंट उशिरा झाल्यामुळे स्कोअर घसरला असेल तर: सहा ते बारा महिन्यांत लक्षणीय सुधारणा होऊ शकते.
• तुमच्या नावावर सेटल केलेलं अकाऊंट असेल किंवा तुम्ही जास्त काळ पेमेंट चुकवलं असेल तर: कर्ज देणाऱ्या कंपन्यांचा तुमच्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलायला अठरा महिने ते तीन वर्षं लागू शकतात.
• तुम्ही डिफॉल्ट किंवा राइट-ऑफच्या टप्प्यातून गेला असाल तर: विश्वास पुन्हा संपादन करण्यासाठी तीन ते पाच वर्षांच्या शिस्तबद्ध आर्थिक वर्तनाची गरज असते.

हे सर्व कालावधी तेव्हाच लागू होतात, जेव्हा तुम्ही सक्रियपणे प्रयत्न करत असाल. फक्त शांतपणे वाट पाहिल्यास प्रत्येक अंदाजित वेळेत अनेक वर्षांची भर पडेल.

संयम हाच खरा शॉर्टकट आहे

क्रेडिट स्कोअर सुधारण्यात 'वेळ' हाच सर्वात मोठा घटक आहे, हे ऐकायला कोणालाच आवडत नाही. पण हेच सत्य आहे. चांगली गोष्ट ही आहे की, आपली आर्थिक व्यवस्था तुम्हाला दुसरी संधी देण्यासाठीच बनवली आहे. वेळेवर भरलेला प्रत्येक हप्ता तुमच्या बाजूने एक नवा डेटा पॉईंट तयार करतो. जबाबदारीने वागलेलं प्रत्येक वर्ष जुन्या चुकांना आणखी मागे ढकलतं. कोणत्याही एका दिवसाच्या आकड्यापेक्षा तुमच्या प्रवासाची दिशा जास्त महत्त्वाची आहे, आणि ज्या क्षणी तुम्ही ठरवता, त्याच क्षणापासून ती तुमच्या बाजूने बदलायला सुरुवात होते.