Electric Harvester : पुण्याच्या तरुणांची कमाल! देशातील पहिलं इलेक्ट्रिक ऊस तोडणी यंत्र तयार, शेतकऱ्यांना कसा फायदा?

पुण्यातील तरुण संशोधक भारतीय शेतीमध्ये मोठी क्रांती घडवत आहेत. शास्त्रत्व टेक्नॉलॉजीज कंपनी देशातील पहिलं इलेक्ट्रिक ऊस तोडणी यंत्र बनवत आहे, तर राइज 'एन' शाइन बायोटेक कंपनी आधुनिक टिशू कल्चर तंत्रज्ञानाने दरवर्षी ५ कोटींहून अधिक रोपं तयार करत आहे.

पुणे : भारताच्या शेती क्षेत्रात सध्या तंत्रज्ञानावर आधारित एक मोठी क्रांती घडत आहे. मजुरांची कमतरता, वाढता खर्च आणि शाश्वत शेतीची गरज यांसारख्या समस्यांवर मात करण्यासाठी तरुण संशोधक नवनवीन शोध लावत आहेत. यामध्ये इलेक्ट्रिक शेती उपकरणांपासून ते वनस्पतींमधील आधुनिक जैवतंत्रज्ञानापर्यंत अनेक उपायांचा समावेश आहे.

ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी इलेक्ट्रिक हार्वेस्टर

या नवनवीन प्रयोगांमध्ये पुण्यातील डीप-टेक स्टार्टअप 'शास्त्रत्व टेक्नॉलॉजीज'ने बनवलेलं 'सक्षम E1S' हे यंत्र सर्वांचं लक्ष वेधून घेत आहे. हे भारतात तयार होणारं पहिलं पूर्णपणे इलेक्ट्रिक ऊस तोडणी यंत्र आहे. भारत जगातल्या सर्वात मोठ्या ऊस उत्पादक देशांपैकी एक आहे आणि लाखो शेतकरी या पिकावर अवलंबून आहेत. मात्र, सध्या ऊस तोडणीसाठी मजुरांची कमतरता आणि वाढलेला खर्च या मोठ्या समस्या आहेत.

शास्त्रत्व टेक्नॉलॉजीजचे सह-संस्थापक अथर्व महेंद्र पाटक सांगतात, "आम्ही हे मशीन भारतीय शेतीच्या गरजा आणि परिस्थिती लक्षात घेऊन डिझाइन करत आहोत. पेट्रोल-डिझेलवरील अवलंबित्व कमी करणं हे आमचं मुख्य उद्दिष्ट आहे. शेतकऱ्यांचा खर्च कमी व्हावा आणि पिकाचं नुकसान टळावं, यासाठी एक परवडणारं आणि टिकाऊ तंत्रज्ञान विकसित करण्याचा आमचा प्रयत्न आहे."

'सक्षम E1S' हे यंत्र खास करून लहान आणि मध्यम शेतकऱ्यांसाठी तयार केलं जात आहे. सध्या बाजारात उपलब्ध असलेली बहुतेक ऊस तोडणी यंत्रं ट्रॅक्टरला जोडावी लागतात. पण हे मशीन पूर्णपणे इलेक्ट्रिक आणि स्वयंचलित (self-propelled) असेल. शास्त्रत्व टेक्नॉलॉजीजचे डिझाइन इंजिनिअर अंकित भावसार यांनी सांगितलं की, "हे वजनाने हलकं आणि कमी किमतीचं असल्यामुळे लहान शेतकऱ्यांना ते सहज परवडू शकेल. सध्याच्या बहुतेक मशीन्सपेक्षा वेगळं, हे हार्वेस्टर पूर्णपणे इलेक्ट्रिक आणि स्वयंचलित असेल, ज्यामुळे ते लहान आणि मध्यम शेतकऱ्यांसाठी अधिक सोयीचं ठरेल."

वनस्पती जैवतंत्रज्ञानातील अभिनव प्रयोग

शेतीमधील ही क्रांती केवळ यंत्रांपुरती मर्यादित नाही. पुण्यातील 'राइज 'एन' शाइन बायोटेक' ही कंपनी गेल्या दोन दशकांपासून वनस्पती जैवतंत्रज्ञानामध्ये काम करत आहे. ही कंपनी टिशू कल्चर आणि आधुनिक संशोधन सुविधांचा वापर करून फळं, फुलं आणि इतर बागायती पिकांसाठी उच्च दर्जाची रोपं तयार करते.

कंपनीच्या चार व्यावसायिक प्रयोगशाळा आहेत, त्यापैकी तीन बागायती पिकांसाठी काम करतात. इथे दरवर्षी ५ कोटींहून अधिक रोपं तयार केली जातात. राइज 'एन' शाइन बायोटेकच्या संशोधन प्रयोगशाळेच्या प्रमुख स्वाती जरंदे म्हणाल्या, "आम्ही दरवर्षी पाच कोटींपेक्षा जास्त रोपं तयार करतो. यात सुमारे चार कोटी केळीची रोपं आणि एक कोटी फुलं व इतर बागायती पिकांच्या रोपांचा समावेश असतो."

भारतीय बायोटेकला जागतिक ओळख

ही कंपनी आपली उत्पादनं तब्बल ४२ देशांमध्ये निर्यात करते आणि विशेष म्हणजे इथे सुमारे १,५०० महिलांना रोजगार मिळाला आहे. यामुळे शेतीतील प्रगतीसोबतच महिला सक्षमीकरणालाही हातभार लागत आहे. कंपनीच्या चेअरपर्सन डॉ. भाग्यश्री पाटील यांनी सांगितलं की, भारतीय वैज्ञानिक आणि तांत्रिक क्षमतेवर विश्वास निर्माण करूनच कंपनीचा आंतरराष्ट्रीय प्रवास सुरू झाला. त्या म्हणाल्या, "एका डच कंपनीसोबत आमचा पहिला करार अंतिम करण्यासाठी जवळपास तीन वर्षे लागली. भारतीय शास्त्रज्ञ आणि तंत्रज्ञ जागतिक दर्जाची रोपं तयार करू शकतात, हे आम्हाला सिद्ध करावं लागलं."

आज, कंपनीकडे सुमारे २.४ लाख चौरस फूट जागेवर पसरलेल्या अत्याधुनिक प्रयोगशाळा आहेत, जिथे मोठ्या प्रमाणावर उच्च-गुणवत्तेची रोपं तयार केली जातात.

थोडक्यात, मजुरांच्या समस्येवर तोडगा काढणाऱ्या इलेक्ट्रिक हार्वेस्टरपासून ते जैवतंत्रज्ञानाने रोपं तयार करण्यापर्यंत, भारतातील तरुण संशोधक शेतीमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर मोठ्या प्रमाणात करत आहेत. या घडामोडी भारतीय शेतीत एका मोठ्या बदलाचे संकेत देत आहेत, जिथे स्थानिक अभियांत्रिकी, जैवतंत्रज्ञान आणि उद्योजकता एकत्र येऊन शेतीला अधिक उत्पादनक्षम, टिकाऊ आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर बनवत आहेत.