Madhav Gadgil Passes Away : ज्येष्ठ पर्यावरण शास्त्रज्ञ माधव गाडगीळ यांचे निधन, पुण्यात घेतला अखेरचा श्वास

Environmental Scientist Madhav Gadgil Passes Away in Pune : पुण्यातील त्यांच्या निवासस्थानी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. माधव गाडगीळ हे भारतातील पर्यावरण चळवळीला दिशा देणारे शास्त्रज्ञ होते.

Environmental Scientist Madhav Gadgil Passes Away in Pune : ज्येष्ठ पर्यावरणशास्त्रज्ञ माधव गाडगीळ यांचे पुणे येथील त्यांच्या निवासस्थानी निधन झाले. पाच दशकांहून अधिक काळ भारताची पर्यावरणीय विचारसरणी, धोरणात्मक आराखडा आणि संवर्धन नीतिमत्तेला आकार देणाऱ्या एका महान विद्वानाचा जीवनप्रवास आज थांबला आहे. पुण्यातील त्यांच्या निवासस्थानी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. माधव गाडगीळ हे भारतातील पर्यावरण चळवळीला दिशा देणारे शास्त्रज्ञ होते. पश्चिम घाटाच्या संरक्षणासाठी तयार केलेला त्यांचा गाडगीळ समितीचा अहवाल अनेक वादांमुळे चर्चेत राहिला होता. त्यांच्यावर आज सायंकाळी चार वाजता पुण्यातील वैकुंठ स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत.

माधव धनंजय गाडगीळ यांना आधुनिक भारतीय पर्यावरणवादाचे शिल्पकार मानले जाते. एक परिसंस्थितीशास्त्रज्ञ, अभ्यासक, लेखक आणि सार्वजनिक विचारवंत म्हणून त्यांनी नेहमीच असा युक्तिवाद केला की, पर्यावरण संरक्षण हे वैज्ञानिक अचूकता आणि सामाजिक न्याय या दोन्हीवर आधारित असले पाहिजे. नैसर्गिक संसाधनांच्या व्यवस्थापनात स्थानिक समुदायांची भूमिका केंद्रस्थानी असावी, असा त्यांचा ठाम आग्रह होता.

भारतीय पर्यावरणीय विज्ञानाचे प्रणेते

माधव गाडगीळ यांनी १९८३ मध्ये बंगळुरू येथील 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' (IISc) मध्ये 'सेंटर फॉर इकोलॉजिकल सायन्सेस' ची स्थापना केली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली ही संस्था पर्यावरण, संवर्धन जीवशास्त्र आणि पर्यावरण धोरणातील संशोधनासाठी भारतातील अग्रगण्य संस्था बनली.

त्यांचे शैक्षणिक कार्य मानवी पर्यावरणशास्त्र, जैवविविधता संवर्धन आणि भारतीय समाज व नैसर्गिक पर्यावरण यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांवर आधारित होते. मानवी वास्तव्य निसर्गासाठी हानिकारक आहे, असे मानणाऱ्या संवर्धन पद्धतींच्या विरोधात गाडगीळ यांनी सहअस्तित्व, पारंपारिक ज्ञान प्रणाली आणि दीर्घकालीन शाश्वततेवर भर दिला.

गाडगीळ समिती आणि पश्चिम घाट वाद

माधव गाडगीळ हे २०१० मध्ये पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाने स्थापन केलेल्या 'पश्चिम घाट पर्यावरण तज्ञ समिती' (WGEEP) चे अध्यक्ष म्हणून देशभर ओळखले गेले. २०११ मध्ये सादर झालेल्या या समितीच्या अहवालाला 'गाडगीळ अहवाल' म्हणून ओळखले जाते. या अहवालात संपूर्ण पश्चिम घाटाचा (जो जागतिक जैवविविधतेचा हॉटस्पॉट आहे) 'पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र' म्हणून समावेश करण्याची शिफारस करण्यात आली होती.

नाजूक पर्वतीय परिसंस्थेचे रक्षण करण्यासाठी खाणकाम, उत्खनन, मोठी धरणे आणि प्रदूषक उद्योगांवर कडक नियंत्रण ठेवण्याची शिफारस या अहवालात करण्यात आली होती. शास्त्रज्ञ आणि पर्यावरणवाद्यांनी या अहवालाचे कौतुक केले असले तरी, अनेक राज्य सरकारे आणि विकास लॉबीने त्याला तीव्र विरोध केला. हा अहवाल आर्थिक विकासात अडथळा ठरेल, असा त्यांचा दावा होता.

पुढील काळात हा अहवाल बाजूला ठेवून अधिक शिथिल असलेल्या 'कस्तुरीरंगन समिती'च्या शिफारसी स्वीकारल्या गेल्या. तरीही, केरळ आणि महाराष्ट्रातील दरडी कोसळणे आणि महापूर यांसारख्या पर्यावरणीय आपत्तींनंतर गाडगीळ यांचे निष्कर्ष आजही चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरतात.

लोकसहभागातून संवर्धनाचा पुरस्कार

माधव गाडगीळ यांच्या तत्वज्ञानाचा गाभा 'तळागाळातील' (Bottom-up) पर्यावरण प्रशासन हा होता. स्थानिक समुदायांना त्यांच्या परिसंस्थेचे व्यवस्थापन आणि संरक्षण करण्याचे अधिकार दिले तरच संवर्धन प्रयत्न यशस्वी होतील, असा त्यांचा विश्वास होता.

भारताच्या जैवविविधता कायदा, २००२ चे ते मुख्य शिल्पकार होते. या कायद्याने जैवविविधता संवर्धन आणि फायद्यांच्या न्याय्य वाटपासाठी कायदेशीर चौकट तयार केली. त्यांनी 'पीपल्स बायोडायव्हर्सिटी रजिस्टर' (लोक जैवविविधता नोंदवही) ही संकल्पना मांडली, ज्याद्वारे ग्रामपंचायतींसारख्या स्थानिक संस्थांना त्यांच्याकडील पारंपारिक पर्यावरणीय ज्ञान आणि जैविक संसाधनांचे दस्तऐवजीकरण व संरक्षण करणे शक्य झाले.

'देवराई' (Sacred Groves) — धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतून जपलेले जंगलाचे भाग — या विषयावरील त्यांचे कार्य जगातील सुरुवातीच्या वैज्ञानिक अभ्यासांपैकी एक होते.

राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सन्मान

पर्यावरण विज्ञान आणि धोरणातील योगदानाबद्दल माधव गाडगीळ यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. यामध्ये १९८१ मध्ये पद्मश्री आणि २००६ मध्ये पद्मभूषण या भारताच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कारांचा समावेश आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्यांना २०१५ मध्ये 'टायलर प्राईज' आणि 'व्होल्वो पर्यावरण पुरस्कार' मिळाले.

२०२४ मध्ये त्यांना 'चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ' जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, ज्यामुळे जागतिक पर्यावरणीय विचारांवरील त्यांचा प्रभाव अधोरेखित झाला.

गाडगीळ हे एक बहुआयामी लेखक होते. रामचंद्र गुहा यांच्या सहकार्याने लिहिलेले 'दिस फिशर्ड लँड' (This Fissured Land), 'इकोलॉजी अँड इक्विटी' आणि त्यांचे आत्मचरित्र 'अ वॉक अप द हिल' ही पुस्तके पर्यावरण, इतिहास आणि सामाजिक विश्लेषणासाठी आजही मार्गदर्शक मानली जातात.