Parenting Tips : मुलं आई-वडिलांपासून गोष्टी का लपवतात माहितीये?

"आईला सांगू नको... बाबांना समजायला नको..." असं म्हणत तुमची मुलं एकाकडून गोष्टी लपवून दुसऱ्याला सांगत आहेत का? याला फक्त मुलांचा खोडकरपणा समजू नका. हे त्यांच्या मनातील भीती, विश्वास आणि भावनांचं लक्षण असू शकतं.

मुलं वारंवार असं म्हणतात का?

"आईला हे सांगू नको, बाबांना समजलं तर ते रागावतील..." असं म्हणत मुलं अनेकदा आई-वडिलांपैकी एकापासून गोष्टी लपवतात. पण यामागे फक्त त्यांचा खोडकरपणा नसतो. त्यांच्या मनातील भीती आणि आई-वडिलांवर असलेला विश्वास ही यामागची मुख्य कारणं असू शकतात. मुलं असं का करतात? यावर मानसोपचारतज्ज्ञ काय सांगतात ते जाणून घेऊया.

मुलं रहस्य का लपवतात? यामागचं खरं कारण काय?

मुलं जसजशी मोठी होतात, तसतशी ती कोणती गोष्ट कोणाला सांगायची आणि कोणती खाजगी ठेवायची हे शिकतात. याच प्रक्रियेत ती अनेकदा एका पालकाला सांगितलेली गोष्ट दुसऱ्याला सांगू नकोस असं म्हणतात. पण प्रत्येक वेळी यामागे एकच कारण नसतं. मुलांचं वय, ती लपवत असलेली गोष्ट आणि त्यामागचं कारण यावर त्याचा अर्थ बदलतो.

चाइल्ड डेव्हलपमेंट जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनात ४ ते १२ वर्षं वयोगटातील मुलं रहस्य कशी लपवतात याचा अभ्यास केला गेला. यात एका पालकाने खेळणं तोडलं आणि ही गोष्ट कोणालाही सांगू नकोस असं वचन मुलाकडून घेतलं. नंतर संशोधकांनी मुलांना प्रश्न विचारले आणि ती रहस्य उघड करतात की नाही हे पाहिलं. वय वाढतं तशी रहस्य लपवण्याची सवयही वाढते, असं संशोधकांना आढळलं. ज्या मुलांनी रहस्य उघड केलं नाही, त्यांच्याकडे स्वतःच्या वागण्यावर नियंत्रण ठेवण्याचं तंत्र असल्याचं या संशोधनातून समोर आलं.

पण याचा अर्थ मुलं रहस्य लपवतात म्हणजे ते नेहमीच चांगलं असतं असं नाही. तसंच रहस्य लपवणारं प्रत्येक मूल मानसिकदृष्ट्या प्रगल्भ असतंच असंही नाही. काही वेळा मुलं आपल्याला माहीत असलेली गोष्ट कोणाला सांगावी आणि कोणाला नाही, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करत असतात.

आईला सांगतात, पण बाबांना का नाही?

आई आणि बाबा दोघेही एकाच प्रकारे प्रतिक्रिया देतील असं मुलांना वाटत नाही. एक जण शांतपणे ऐकून घेईल आणि दुसरा रागावेल, असा त्यांचा समज असतो. म्हणूनच त्यांना अडचणीत टाकणाऱ्या गोष्टी ती एकाच पालकाला सांगणं पसंत करतात.

२००६ मध्ये झालेल्या एका संशोधनात नववी आणि बारावीत शिकणाऱ्या २७६ विद्यार्थ्यांचा आणि त्यांच्या पालकांचा अभ्यास केला गेला. यात किशोरवयीन मुलं वडिलांपेक्षा आईसोबत जास्त वैयक्तिक गोष्टी शेअर करतात, असं संशोधकांना आढळलं. पालकांवर असलेला विश्वास, ते आपल्याला समजून घेतील ही भावना आणि गोष्टी सांगण्याची जबाबदारी या घटकांचा मुलं किती माहिती शेअर करतात यावर परिणाम होतो.

हे संशोधन किशोरवयीन मुलांवर झालं होतं. त्यामुळे लहान मुलं रहस्य का लपवतात याचं हेच एकमेव कारण आहे, असं थेट म्हणता येणार नाही. तरीही मुलांचं पालकांशी असलेलं नातं आणि त्यांच्या प्रतिक्रियेबद्दलच्या अपेक्षा यावरून मुलं गोष्टी कशा शेअर करतात हे ठरतं, असं या अभ्यासातून स्पष्ट झालं.

उदाहरणार्थ, एखादी चूक केल्यावर आई शांतपणे बोलेल पण बाबा लगेच रागावतील, असं मुलाला वाटू शकतं. अशा वेळी तो आईला बाबांना न सांगण्याची विनंती करू शकतो. याला पालकांमध्ये भांडण लावण्याचा प्रयत्न न समजता, मूल असं का विचार करतंय हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.

प्रत्येक रहस्य धोकादायक असतं का?

मुलांनी रहस्य लपवणं ही नेहमीच चिंतेची बाब नसते. उदाहरणार्थ, आई-बाबांच्या लग्नाच्या वाढदिवसाला सरप्राईज द्यायचं असेल किंवा एखादी वैयक्तिक गोष्ट सांगण्यासाठी त्यांना थोडा वेळ हवा असेल, तर मुलं गोष्टी लपवू शकतात. अशा वेळी त्यांच्या वैयक्तिक भावनांचा आदर केला पाहिजे.

पण काही परिस्थितींमध्ये पालकांनी सावध राहणं गरजेचं आहे. विशेषतः रागावतील या भीतीने किंवा कडक शिक्षा होईल या चिंतेने मुलं वारंवार महत्त्वाच्या गोष्टी लपवत असतील, तर त्यामागचं कारण शोधलं पाहिजे. तसंच पालकांमधील मतभेद, आर्थिक समस्या किंवा वैयक्तिक संबंधांबद्दलच्या गोष्टी दुसऱ्याला सांगू नकोस असं मुलं वारंवार सांगत असतील, तर त्याकडे लक्ष द्या. अशा परिस्थितीत मुलं आई-वडिलांच्या मध्ये अडकल्यासारखं वाटू शकतं. मोठ्यांच्या समस्या सोडवण्याची जबाबदारी आपलीच आहे, असं त्यांना वाटू शकतं. यामुळे मुलांवर विनाकारण मानसिक ताण येऊ शकतो.

२०२२ मध्ये 'जर्नल ऑफ यूथ अँड ॲडोलेसन्स'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासातही असं म्हटलंय की, किशोरवयीन मुलं त्यांचे विचार आणि भावना यांसारख्या वैयक्तिक गोष्टी कुटुंबातील सदस्यांसोबत शेअर करणं टाळू शकतात.

मुलांनी असं विचारल्यास काय करावं?

जेव्हा मुलं 'आईला सांगू नको' असं म्हणतात, तेव्हा लगेच हो म्हणण्यापेक्षा किंवा त्यांना ओरडण्यापेक्षा ती असं का म्हणत आहेत हे शांतपणे समजून घ्या. 'ही गोष्ट आईला समजली तर काय होईल अशी तुला भीती वाटतेय?' किंवा 'तुझ्याकडून काही चूक झालीय अशी तुला चिंता वाटतेय का?' असे प्रश्न विचारून तुम्ही त्यांच्या मनातील भावना जाणून घेऊ शकता.

त्याच वेळी, सामान्य वैयक्तिक गोष्टी आणि एखाद्याला इजा पोहोचवणाऱ्या किंवा असुरक्षित वाटणाऱ्या परिस्थिती यातील फरक मुलांना समजावून सांगा. कोणीही काहीही सांगू नकोस असं म्हटलं तरी, भीती वाटणाऱ्या गोष्टी विश्वासू मोठ्या व्यक्तीला सांगता येतात, हा विश्वास मुलांमध्ये निर्माण करा.