Whistling Snake: शिट्टी वाजवणारे साप खरंच असतात का? भारतात आढळणाऱ्या 'या' भयंकर सापाबद्दल जाणून घ्या

सोशल मीडियावर शिट्टी वाजवणाऱ्या सापांबद्दल अनेक अफवा पसरत आहेत. पण खरंच असे साप असतात का? ते असा आवाज कसा काढतात आणि ते किती धोकादायक असू शकतात, याबद्दलची सविस्तर माहिती आपण इथे जाणून घेणार आहोत.

साप शिट्टी वाजवतात का?

जगात शिट्टी वाजवणारे साप खरंच आहेत का, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. विज्ञानानुसार 'व्हिसलिंग स्नेक' (Whistling Snake) नावाची कोणतीही विशिष्ट प्रजाती अस्तित्वात नाही. पण काही साप घाबरल्यावर किंवा धोका जाणवल्यास शिट्टीसारखा आवाज काढतात.

माणसांसारखे ओठ किंवा स्वरयंत्र (Voice cords) सापांना नसतात. ते त्यांच्या शेपटीजवळील 'क्लोएका' (Cloaca) नावाच्या छिद्रातून वेगाने हवा बाहेर सोडतात. याला 'क्लोएकेल पॉप' म्हणतात आणि यातूनच शिट्टीसारखा बारीक आवाज येतो. काही साप त्यांच्या नाकपुड्यांमधून जोरात हवा बाहेर फेकूनही असा आवाज काढतात.

शिट्टी वाजवणारे साप

शिट्टी वाजवणारे साप एखाद्या विशिष्ट भागातच आढळत नाहीत. लोक पाळीव प्राणी म्हणून पाळत असलेले कॉर्न स्नेक्स, बॉल पायथन्स आणि काही वायपर प्रजातीचे साप असे आवाज काढतात. आशिया खंडात भारत, श्रीलंका, बांगलादेश, नेपाळ आणि पाकिस्तानमध्ये आढळणारा रसेल्स वायपर (Russell's Viper) साप शिट्टीसारखी फुसफुस करतो.

काही दिवसांपूर्वी आयर्लंडच्या क्लेअर आयलंडमध्ये 'व्हिसलिंग सर्पेंट' असल्याचा दावा करणारी बातमी व्हायरल झाली होती. पण ती केवळ एक काल्पनिक कथा असून आयर्लंडमध्ये असे कोणतेही साप नसल्याचे शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले आहे.

सापांचे वैशिष्ट

सापांची काही वैशिष्ट्ये आपल्याला खरोखरच आश्चर्यचकित करतात. जेव्हा सापांना धोका जाणवतो, तेव्हा ते समोरच्याला घाबरवण्यासाठी बचावात्मक पवित्रा म्हणून शिट्टीसारखा आवाज काढतात. जर पाळीव साप श्वास घेताना असा आवाज करत असतील, तर त्यांच्या नाकाजवळील त्वचा नीट न निघणे किंवा त्यांना श्वसनाचा संसर्ग (Respiratory infection) असणे, हे कारण असू शकते.

भारतात तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशसह अनेक भागात आढळणारा कॉमन करैत (Common Krait) सापही कधीकधी शिट्टीसारखा आवाज काढतो. काळ्या किंवा गडद निळ्या रंगाच्या या सापाच्या अंगावर पांढरे पट्टे असतात. ३ ते ४ फूट लांब वाढणारा हा साप फक्त रात्रीच्या वेळी बाहेर पडतो. तो अनेकदा घरात, अंधाऱ्या कोपऱ्यात, चुलीत किंवा दगडांच्या मध्ये लपून बसतो.

सापांच्या प्रजाती

शिट्टी वाजवणारा साप किती धोकादायक आहे, हे त्याच्या प्रजातीवर अवलंबून असते. कॉर्न स्नेक्स आणि बॉल पायथन्स हे पाळीव साप विषारी नसतात, त्यामुळे त्यांच्यापासून कोणताही धोका नसतो. पण भारतात आढळणारे कॉमन करैत आणि रसेल्स वायपर हे साप अत्यंत भयंकर असतात.

कॉमन करैत सापाच्या विषामध्ये 'न्यूरोटॉक्सिन' असते, जे थेट मज्जासंस्थेवर हल्ला करते. या सापाने चावा घेतल्यास स्नायूंमध्ये अशक्तपणा येतो, गिळायला त्रास होतो आणि श्वास घेण्यास अडथळा निर्माण होऊन मृत्यू ओढवू शकतो. या सापाचा चावा वेदनारहित असतो, त्यामुळे अनेकदा झोपेतच माणसाचा मृत्यू होण्याचा धोका असतो.

रसेल्स वायपर हा भारतातील 'बिग फोर' (Big Four) सापांपैकी एक असून तो सर्वाधिक मृत्यूंना कारणीभूत ठरतो. धोका जाणवल्यास हा साप खूप मोठ्याने शिट्टीसारखा आवाज करत फुसफुसतो.

हे लक्षात ठेवा

तुमच्या आजूबाजूला सापाची शिट्टी किंवा फुसफुसण्याचा आवाज ऐकू आल्यास त्याच्या अजिबात जवळ जाऊ नका. तो आवाज म्हणजे सापाने तुम्हाला दूर राहण्यासाठी दिलेला इशारा असतो.

• आवाज ऐकताच हळूच मागे सरा आणि सापाला तिथून जाण्यासाठी रस्ता मोकळा करून द्या.

• आवाजावरून तो कोणता साप आहे, हे ओळखण्याचा प्रयत्न करू नका. सापाला पकडण्याचा किंवा मारण्याचा प्रयत्न करणे खूप धोकादायक ठरू शकते.

• जर सापाने चावा घेतलाच, तर रुग्णाला अजिबात न हलवता शांत ठेवावे.

• चावलेल्या जागेवर कापणे, तोंडाने विष ओढून काढणे किंवा घट्ट पट्टी बांधणे असे प्रकार करू नका. तातडीने वैद्यकीय मदतीसाठी रुग्णाला जवळच्या रुग्णालयात दाखल करा.