Stress Eating : तुम्ही तणावाखाली ओव्हर इटिंग करता? तज्ज्ञांनी सांगितलाय ‘सीक्रेट फंडा’; वजन आणि मन दोन्ही राहील कंट्रोलमध्ये

Stress Eating : तणाव, चिंता, कामाचा दबाव किंवा भावनिक अस्थिरता यामुळे अनेकजण नकळत जास्त खाण्याकडे वळतात. यालाच ‘इमोशनल ईटिंग’ किंवा ‘स्ट्रेस ईटिंग’ म्हटलं जातं. ऊ शकतं.

How to control stress eating : आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत तणाव हा प्रत्येकाच्या आयुष्याचा भाग बनला आहे. ऑफिसचा प्रेशर, नातेसंबंधांमधील ताण, आर्थिक चिंता किंवा एकटेपणा यामुळे अनेक लोक भावनिकदृष्ट्या अस्वस्थ होतात. अशा वेळी मेंदू शरीराला ‘कंफर्ट’ देणाऱ्या गोष्टी शोधू लागतो आणि त्यामध्ये सर्वात सहज उपलब्ध पर्याय म्हणजे खाणं. विशेषतः गोड पदार्थ, जंक फूड, चॉकलेट, तळलेले पदार्थ किंवा कार्बोहायड्रेट्सयुक्त स्नॅक्स खाण्याची इच्छा वाढते. कारण हे पदार्थ मेंदूमध्ये डोपामिन आणि सेरोटोनिनसारखे ‘फील गुड’ हार्मोन्स वाढवतात, ज्यामुळे काही काळासाठी मानसिक आराम मिळतो.

मात्र ही सवय वारंवार वाढू लागली की शरीराच्या नैसर्गिक भुकेच्या संकेतांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो. व्यक्तीला खरंच भूक लागली आहे की फक्त मानसिक ताणामुळे खाण्याची इच्छा होत आहे, हे ओळखणं कठीण होतं. तज्ज्ञ सांगतात की स्ट्रेस ईटिंग ही केवळ इच्छाशक्तीची समस्या नसून ती मेंदू, भावना आणि हार्मोन्स यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे स्वतःला दोष देण्याऐवजी या सवयीमागचं कारण समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

‘इमोशनल ईटिंग’ची लक्षणं ओळखा

सामान्य भूक हळूहळू लागते आणि काहीही पौष्टिक खाल्ल्यावर शांत होते. मात्र इमोशनल ईटिंगमध्ये अचानक तीव्र खाण्याची इच्छा निर्माण होते आणि विशिष्ट पदार्थांचीच क्रेव्हिंग जाणवते. अनेक लोक तणावात असताना वारंवार फ्रिज उघडणं, टीव्ही पाहताना सतत काहीतरी खात राहणं किंवा दुःखी असताना गोड पदार्थांवर ताव मारणं अशा सवयी अनुभवतात. विशेष म्हणजे खाल्ल्यानंतर समाधानाऐवजी अपराधीपणाची भावना निर्माण होते.

मानसोपचार तज्ज्ञांच्या मते, ओव्हर इटिंग करणाऱ्या अनेक लोकांना स्वतःच्या भावनांना व्यक्त करणं कठीण जातं. त्यामुळे ते अन्नाला भावनिक आधार बनवतात. काही वेळा बालपणापासून “दुःखी असलास तर चॉकलेट खा” किंवा “यश मिळालं तर पार्टी कर” अशा सवयीही मेंदूत खोलवर बसलेल्या असतात. त्यामुळे भावनिक परिस्थिती आणि खाणं यांचं एक मानसिक कनेक्शन तयार होतं. हे कनेक्शन वेळेत ओळखलं नाही तर ते पुढे जाऊन लठ्ठपणा, ब्लड प्रेशर, झोपेच्या समस्या आणि मानसिक नैराश्याचं कारण ठरू शकतं.

तज्ज्ञांचा ‘सीक्रेट फंडा’;

स्ट्रेस ईटिंगवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी फक्त डाएट करणं पुरेसं नसतं, असं न्यूट्रिशनिस्ट आणि मानसोपचार तज्ज्ञ सांगतात. सर्वात आधी स्वतःच्या भावना समजून घेणं आवश्यक असतं. जेव्हा खाण्याची अचानक इच्छा होते, तेव्हा स्वतःला एक प्रश्न विचारावा — “मला खरंच भूक लागली आहे का, की मी तणावातून पळ काढत आहे?” हा छोटासा पॉज मेंदूला निर्णय घेण्यासाठी वेळ देतो.

तज्ज्ञांच्या मते, ध्यानधारणा, खोल श्वास घेण्याचे व्यायाम, योगा आणि नियमित चालणे हे स्ट्रेस कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी उपाय आहेत. पुरेशी झोप घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. कारण झोप कमी झाली की ‘घ्रेलिन’ नावाचा भूक वाढवणारा हार्मोन वाढतो आणि जास्त खाण्याची शक्यता निर्माण होते. त्याचबरोबर दिवसभर पाणी कमी प्यायल्यानेही अनेकदा शरीर भुकेचे चुकीचे संकेत देतं. त्यामुळे नियमित पाणी पिणं, संतुलित आहार घेणं आणि जंक फूड घरात कमी ठेवणं या छोट्या सवयी मोठा फरक घडवू शकतात.

तज्ज्ञ आणखी एक महत्त्वाचा सल्ला देतात — स्वतःला पूर्णपणे आवडत्या पदार्थांपासून दूर ठेवू नका. कारण अतिशय कठोर नियम पाळल्यास मेंदूवर अतिरिक्त दबाव येतो आणि पुढे जाऊन ‘बिंज ईटिंग’ची शक्यता वाढते. त्याऐवजी प्रमाणात खाणं आणि ‘माइंडफुल ईटिंग’चा सराव करणं अधिक फायदेशीर ठरतं.

‘माइंडफुल ईटिंग’ ठरू शकते गेमचेंजर

माइंडफुल ईटिंग म्हणजे खाण्याच्या प्रक्रियेकडे पूर्ण लक्ष देणं. मोबाईल, टीव्ही किंवा काम करताना खाण्याऐवजी शांतपणे बसून प्रत्येक घास अनुभवणं हा त्याचा मुख्य उद्देश असतो. यामुळे मेंदूला पोट भरल्याचे संकेत योग्य वेळी मिळतात आणि ओव्हर इटिंग कमी होतं. संशोधनानुसार, जे लोक माइंडफुल ईटिंगचा सराव करतात त्यांच्यात वजन नियंत्रण, पचनक्रिया आणि मानसिक आरोग्य अधिक चांगलं दिसून येतं.

याशिवाय स्वतःसाठी वेळ काढणंही अत्यंत गरजेचं आहे. सतत काम, जबाबदाऱ्या आणि सोशल मीडियाच्या तणावात अडकलेल्या व्यक्तींना स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देण्यासाठी वेळच मिळत नाही. दिवसातील काही मिनिटं स्वतःसाठी राखून ठेवणं, आवडती गोष्ट करणं, संगीत ऐकणं किंवा मित्र-परिवाराशी संवाद साधणं यामुळे मानसिक ताण कमी होतो. त्यामुळे अन्नावर अवलंबून राहण्याची गरजही कमी होते.

तज्ज्ञांच्या मते, ओव्हर इटिंग ही सवय बदलण्यासाठी वेळ लागतो. त्यामुळे एका दिवसात परफेक्ट होण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा छोटे बदल सातत्याने करणं अधिक महत्त्वाचं आहे. मन शांत असेल तर शरीरही संतुलित राहतं आणि खाण्याशी असलेलं नातं अधिक हेल्दी बनतं.

(Disclaimer : सदर लेख केवळ सामान्य माहिती देण्याकरिता आहे. Asianet News या माहितीची जबाबदारी घेत नाही. अधिक माहितीसाठी आपण तज्ज्ञ किंवा आपल्या ओळखीच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)