२०२५-२६ चा अर्थसंकल्प: विकासाला चालना देण्यासाठी नवीन दृष्टिकोन
सार
मोदी सरकारच्या तिसऱ्या कार्यकाळातील पहिला पूर्ण अर्थसंकल्प जागतिक अर्थव्यवस्थेतील अनिश्चितता आणि मागील काही तिमाहींतील मंदावलेल्या आर्थिक विकासाच्या पार्श्वभूमीवर सादर करण्यात आला आहे.
नवी दिल्ली [भारत], फेब्रुवारी २५: अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी मोदी ३.० सरकारचा पहिला पूर्ण अर्थसंकल्प सादर केला आहे. २०२५-२६ चा अर्थसंकल्प दोन मोठ्या चिंतांच्या पार्श्वभूमीवर सादर करण्यात आला आहे: जागतिक अर्थव्यवस्थेतील वाढती अनिश्चितता आणि त्यामुळे निर्यात क्षेत्रातील अनिश्चितता आणि चालू आर्थिक वर्षाच्या शेवटच्या काही तिमाहींमध्ये आर्थिक विकास दरात मंदी. याशिवाय, भारतीय मध्यमवर्गांमध्ये अशी धारणा निर्माण झाली आहे की कोविडनंतरच्या काळात सततच्या महागाईमुळे त्यांचे खर्च करण्यायोग्य उत्पन्न कमी होत आहे. हा अर्थसंकल्प एका नवीन दृष्टिकोनाचा अवलंब करून या आव्हानांना तोंड देण्याचा प्रयत्न करतो, जिथे तो भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या अल्पकालीन, मध्यमकालीन आणि दीर्घकालीन हितांमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न करतो.
मोदी २.० सरकारचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे भारतीय अर्थव्यवस्थेची उत्पादक क्षमता सुधारण्यासाठी भारताच्या पायाभूत सुविधा व्यवस्थित करण्यावर त्यांचे सातत्यपूर्ण लक्ष केंद्रित करणे. सरकारने आर्थिक विकासाला चालना देण्यासाठी आणि अर्थव्यवस्थेतील पुरवठा सुधारण्यासाठी पायाभूत सुविधांमध्ये सार्वजनिक गुंतवणूक सातत्याने वाढवली आहे. केंद्र सरकारचा प्रभावी भांडवली खर्च गेल्या काही वर्षांत प्रचंड वेगाने वाढला आहे. २०२०-२१ मध्ये ६.४ लाख कोटी रुपयांवरून २०२५-२६ मध्ये १५.५ लाख कोटी रुपयांपर्यंत वाढला आहे. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की प्रभावी भांडवली खर्चाच्या वाढीचा दर गेल्या काही वर्षांत एकूण खर्चाच्या आणि GDP पेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. परिणामी, एकूण खर्च आणि GDP मधील त्याचा वाटा २०२०-२१ मध्ये अनुक्रमे १८.२ टक्के आणि ३.२ टक्क्यांवरून २०२५-२६ मध्ये ३०.६ टक्के आणि ४.३ टक्क्यांपर्यंत लक्षणीयरीत्या वाढला आहे.
जरी प्रभावी भांडवली खर्चाच्या दोन्ही घटकांमध्ये २०२०-२१ पासून लक्षणीय वाढ झाली असली तरी, खालील आलेखातून दिसून येते की, भांडवली मालमत्ता निर्माण करण्यासाठी अनुदानाच्या तुलनेत भांडवली खर्चातील वाढ अधिक लक्षणीय आहे. या खर्चामुळे केवळ भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या परिस्थितीत, विशेषतः रस्ते आणि रेल्वे क्षेत्रात लक्षणीय सुधारणा झाली नाही, तर अलीकडील काळातील उच्च पातळीच्या आर्थिक विकासालाही हातभार लागला आहे.
तथापि, २०२५-२६ च्या अर्थसंकल्पात अर्थव्यवस्थेच्या मागणी बाजूकडे अधिक लक्ष केंद्रित केले आहे. हा बदल मुख्यतः अल्पावधीत विकासाच्या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी आहे. सध्याच्या सात लाख रुपयांच्या करमुक्त उत्पन्न स्लॅबच्या तुलनेत, १२ लाख रुपयांपर्यंतचे वार्षिक उत्पन्न (वेतनधारक वर्गासाठी १२.७५ लाख रुपये) करमुक्त करण्याचा अर्थसंकल्पाचा प्रस्ताव हा एक मोठा बदल आहे. प्रस्तावित बदलामुळे भारतीय मध्यम आणि निम्न मध्यमवर्गीयांच्या हातात सुमारे एक लाख कोटी रुपये राहतील असा अंदाज आहे. यामुळे घरगुती वापर, बचत आणि गुंतवणूक वाढेल आणि त्यामुळे भारताच्या आर्थिक विकासाला लक्षणीय चालना मिळेल.
शिवाय, २०२५-२६ चा अर्थसंकल्प अर्थव्यवस्थेची उत्पादक क्षमता सुधारण्यावर आपले लक्ष कमी करत नाही. येणाऱ्या आर्थिक वर्षासाठी १५.५ लाख कोटी रुपयांचा प्रभावी भांडवली खर्च प्रस्तावित आहे, जो सुधारित अंदाजापेक्षा १७.४ टक्के जास्त आणि २०२४-२५ च्या अर्थसंकल्पीय अंदाजापेक्षा ३.१ टक्के जास्त आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, सध्याचा अर्थसंकल्प अर्थव्यवस्थेच्या दीर्घकालीन हितालाही संबोधित करण्याचा प्रयत्न करतो. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाशी संबंधित विभागांना ते लक्षणीयरीत्या जास्त रक्कम वाटप करते. अर्थसंकल्पात वैज्ञानिक विभागांवर ५५.७ हजार कोटी रुपये खर्च करण्याचा प्रस्ताव आहे, जो सुधारित अंदाजापेक्षा ८७ टक्के जास्त आणि २०२४-२५ मध्ये त्याच विभागांवरील खर्चाच्या अर्थसंकल्पीय अंदाजापेक्षा सुमारे ७० टक्के जास्त आहे. या संदर्भात, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की सरकार भारताच्या अर्थव्यवस्थेत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे (AI) वाढते महत्त्व जाणून घेत आहे. सध्याच्या अर्थसंकल्पात इंडियाएआय मिशनसाठी २००० कोटी रुपयांची मोठी रक्कम वाटप करण्यात आली आहे, जी २०२४-२५ मध्ये ५५१.७५ कोटी रुपयांच्या अर्थसंकल्पीय तरतुदीपेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. या मोहिमेचे उद्दिष्ट सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रांमधील धोरणात्मक योजना आणि सहकार्यांद्वारे एक मजबूत AI परिसंस्था निर्माण करणे आहे.
एकंदरीत, मोदी ३.० सरकारचा पहिला पूर्ण अर्थसंकल्प चांगला संतुलित आहे. कोविडनंतरच्या काळात सादर करण्यात आलेल्या सर्व केंद्रीय अर्थसंकल्पांमध्ये मुख्यत्वे अर्थव्यवस्थेच्या पुरवठा बाजूवर लक्ष केंद्रित केले असले तरी, सध्याच्या अर्थसंकल्पात मागणी बाजूकडेही पुरेसे लक्ष दिले आहे. २०२५-२६ च्या अर्थसंकल्पात भांडवली खर्चावरील लक्ष कमी न करता भारतीय ग्राहकांच्या हातात मोठी रक्कम सोडली असल्याने, अर्थव्यवस्थेचा विकास दर जवळच्या आणि मध्यम काळात सुधारण्याची शक्यता आहे. याशिवाय, वैज्ञानिक विभागांना अर्थसंकल्पीय तरतुदीत लक्षणीय वाढ झाल्याने भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या दीर्घकालीन विकासाला चालना मिळेल.