Viral Video: विमानाच्या खिडकीतून दिसले माऊंट एव्हरेस्टवर चढणारे गिर्यारोहक? जाणून घ्या या व्हायरल व्हिडीओचं सत्य

इन्स्टाग्रामवर सध्या एक व्हिडीओ तुफान व्हायरल होतोय. एका कमर्शियल फ्लाईटमधून माऊंट एव्हरेस्टवर चढणारे गिर्यारोहक यात दिसत असल्याचा दावा केला गेलाय. पण तज्ज्ञांनी आणि फॅक्ट-चेकर्सनी हा व्हिडीओ खोटा असून तो AI ने बनवला असल्याचं स्पष्ट केलंय.

इन्स्टाग्रामवर सध्या एक व्हिडीओ तुफान व्हायरल होतोय. एका कमर्शियल विमानाच्या खिडकीतून माऊंट एव्हरेस्टवर चढणारे गिर्यारोहक यात दिसत असल्याचा दावा केला गेलाय. पण आता हा व्हिडीओ पूर्णपणे एडिट केलेला आणि खोटा असल्याचं समोर आलंय. अपलोड केल्यावर काही तासांतच या व्हिडीओला लाखो व्ह्यूज आणि शेअर्स मिळाले. जगभरात या व्हिडीओच्या खरेपणावर जोरदार चर्चा सुरू झाली होती.

मूळ पोस्टमध्ये या दृश्याला 'श्वास रोखून धरणारा क्षण' (breathtaking moment) आणि हजारो फुटांवरून घेतलेला 'दुर्मिळ फोटो' (rare image) असं म्हटलं होतं. तसंच 'जगातील सर्वोच्च शिखरावर चालणारी छोटी माणसं' (tiny human figures navigating the world's highest peak) असंही कॅप्शनमध्ये लिहिलं होतं. सोशल मीडिया युजर्सनी या प्रवाशाच्या टायमिंगचं कौतुक करत याला 'आयुष्यात एकदाच मिळणारा क्षण' (once-in-a-lifetime moment) म्हटलं. पण विशेष म्हणजे, या पोस्टमध्येच हा व्हिडीओ एडिट केलेला असू शकतो आणि त्याच्या खरेपणाची खात्री देता येत नाही, असा एक डिस्क्लेमरही दिला होता.

तज्ज्ञांनी उघड केलं व्हायरल व्हिडीओचं सत्य

'टेकपाना फॅक्टचेक डेस्क'ने (TechPana Factcheck Desk) केलेल्या तपासणीत हा व्हायरल व्हिडीओ खोटा असल्याचं सिद्ध झालंय. नेपाळच्या नागरी विमान वाहतूक प्राधिकरणाने (CAAN) याला दुजोरा दिलाय. विमानातून एवढ्या उंचावरून गिर्यारोहक इतके स्पष्ट दिसणं शक्यच नसल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं. CAAN चे प्रवक्ते ज्ञानेंद्र भुल यांनी सांगितलं की, या व्हिडीओमध्ये एडिटिंग केल्याच्या स्पष्ट खुणा दिसत आहेत. शिवाय, व्हिडीओत ढगाळ वातावरण दाखवलंय आणि अशा हवामानात विमानाचं उड्डाण या पद्धतीने शक्य नसतं.

हिमालयावरील विमान प्रवासाचं वास्तव

विमानातून असं दृश्य दिसणं ही अत्यंत दुर्मिळ, किंबहुना अशक्यच गोष्ट आहे. या भागातली भौगोलिक परिस्थिती खूप आव्हानात्मक असते. सोसाट्याचा वारा, टर्ब्युलन्स आणि उड्डाणाच्या कडक नियमांमुळे कमर्शियल विमाने सहसा हिमालयाच्या वरून उडत नाहीत. शिवाय, कमर्शियल विमाने साधारण ३०,००० ते ४०,००० फूट उंचीवरून उडतात, तर एव्हरेस्टची उंची २९,०३२ फूट आहे. त्यामुळे विमानाच्या खिडकीतून गिर्यारोहक इतके जवळून आणि स्पष्ट दिसणं जवळपास अशक्यच आहे. एव्हरेस्ट परिसरात नेहमीच ढगाळ वातावरण, बर्फाची वादळे आणि वेगाने वाहणारे वारे असतात. यामुळे दृश्यमानता (visibility) खूपच कमी असते. त्यामुळे असा व्हिडीओ नैसर्गिकरित्या शूट करणं शक्यच नाही.

डिजिटल एडिटिंगचे पुरावे

'हाइव्ह मॉडरेशन टूल' (Hive Moderation tool) वापरून केलेल्या तांत्रिक विश्लेषणातही हा व्हिडीओ खोटा असल्याचं समोर आलंय. हा व्हिडीओ आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) वापरून बनवला असण्याची दाट शक्यता आहे. व्हिडीओमध्ये दिसणारा माणसाचा चेहरा AI ने बनवला असण्याची शक्यता ७३ टक्क्यांहून अधिक आहे, तर गिर्यारोहकांचे दृश्य AI ने बनवलेले असण्याची शक्यता तब्बल ९८.६ टक्के आहे.

संपूर्ण व्हिडीओचा विचार केल्यास, तो AI ने बनवला असण्याची किंवा डिजिटली एडिट केला असण्याची शक्यता ६८.४ टक्के आहे. या व्हिडीओमध्ये प्रकाशात अचानक होणारे बदल, अनैसर्गिक लेअरिंग आणि मास्किंग इफेक्ट्स अशा अनेक चुका स्पष्ट दिसतात. याशिवाय, व्हिडीओमध्ये विमानाच्या केबिनमध्ये होणाऱ्या अनाउन्समेंटचा जो आवाज ऐकू येतो, तो सहसा विमान लँड होताना दिला जातो. पण व्हिडीओत विमान हवेत उडत असल्याचं दाखवलंय, त्यामुळे हा आवाजही तिथे मॅच होत नाही.

व्हायरल कंटेंट आणि सत्यता

असा प्रकार घडण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. याआधीही एव्हरेस्टवरील खोटे किंवा डिजिटली एडिट केलेले फोटो आणि व्हिडीओ व्हायरल झाले आहेत. सोशल मीडियावर व्हायरल होणाऱ्या अशा गोष्टींची सत्यता पडताळणं किती कठीण असतं, हेच यातून दिसून येतं. जोपर्यंत अधिकृत सूत्रांकडून दुजोरा मिळत नाही, तोपर्यंत अशा दाव्यांवर विश्वास ठेवणं चुकीचं ठरू शकतं.