भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) देशात प्लॅस्टिकच्या नोटा आणण्याबद्दल एक मोठी अपडेट दिली आहे. लवकरच १० आणि २० रुपयांच्या प्लॅस्टिक नोटा चलनात येणार आहेत. पण मग सध्याच्या कागदी नोटांचं काय होणार? त्या बंद होणार का? जाणून घेऊया.
भारतीय चलन व्यवस्थेत एक मोठा बदल होणार आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) देशात प्लॅस्टिकच्या (पॉलिमर) नोटा आणण्याच्या तयारीत आहे. ५ ऑगस्ट रोजी झालेल्या चलनविषयक धोरण समितीच्या बैठकीनंतर, आरबीआय गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी ही घोषणा केली. या प्लॅस्टिक नोटा आणण्यामागे नोटांच्या छपाईचा आणि व्यवस्थापनाचा खर्च कमी करणे आणि त्यांचे आयुष्य वाढवणे हा मुख्य उद्देश आहे.
25
प्लॅस्टिक नोटा कधीपासून येणार? चाचण्या कशा होणार?
आरबीआय गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सध्या सुरू असलेला पायलट प्रोजेक्ट यशस्वी झाल्यास एप्रिल २०२७ पासून प्लॅस्टिक नोटा चलनात येऊ शकतात. सुरुवातीला मर्यादित संख्येतच या नोटा बाजारात आणल्या जातील. या चाचण्यांमधून या नोटा देशातील विविध हवामान, दमटपणा आणि लोकांच्या वापराच्या सवयींना कशा टिकतात हे तपासले जाईल. केंद्र सरकारने आरबीआयच्या या प्रस्तावाला मंजुरी दिली असून, १० रुपयांच्या १०० कोटी आणि २० रुपयांच्या १०० कोटी, अशा एकूण २०० कोटी पॉलिमर नोटा छापण्यास परवानगी दिली आहे.
35
प्लॅस्टिकच्या नोटा का आणत आहेत?
सध्याच्या कागदी नोटा कापसावर आधारित मटेरियलने बनवतात. पण प्लॅस्टिकच्या नोटा 'बायएक्सियली ओरिएंटेड पॉलीप्रोपीलीन' नावाच्या विशेष पॉलिमरने बनवल्या जातात. याचे अनेक फायदे आहेत. कागदी नोटांच्या तुलनेत या २.५ ते ४ पट जास्त काळ टिकतात. या नोटा पाण्यात भिजल्या, चुरगळल्या किंवा फाटल्या तरी खराब होत नाहीत. यामुळे छपाई आणि वाहतुकीचा खर्च वाचतो. तसेच, यात 'सी-थ्रू विंडोज' आणि 'होलोग्राम' सारखे आधुनिक सुरक्षा फीचर्स असल्याने बनावट नोटा तयार करणे जवळजवळ अशक्य होते.
आरबीआयने पायलट प्रोजेक्टसाठी फक्त १० आणि २० रुपयांच्या नोटा निवडल्या आहेत. कारण दैनंदिन व्यवहारात याच नोटा सर्वाधिक वापरल्या जातात आणि त्यामुळे त्या लवकर खराब होतात किंवा फाटतात. हीच समस्या सोडवण्यासाठी १० रुपयांच्या १०० कोटी आणि २० रुपयांच्या १०० कोटी पॉलिमर नोटा छापून बाजारात आणल्या जात आहेत. भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेडने या पॉलिमर पेपरसाठी ग्लोबल टेंडरही मागवले आहेत.
55
जुन्या कागदी नोटा बंद होणार का?
ही बातमी ऐकून अनेकांना प्रश्न पडला असेल की जुन्या नोटांचं काय होणार? आरबीआयने यावर स्पष्टीकरण दिलं आहे. सध्या चलनात असलेल्या कागदी नोटा लगेच बंद करण्याचा कोणताही विचार नाही. प्लॅस्टिकच्या नोटा आणि जुन्या कागदी नोटा, दोन्ही एकाच वेळी बाजारात चालतील. त्यामुळे लोकांना जुन्या नोटा बदलण्यासाठी बँकेत गर्दी करण्याची गरज नाही. ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, ब्रिटन, न्यूझीलंड आणि सिंगापूरसारख्या ६० हून अधिक देशांमध्ये प्लॅस्टिक चलन यशस्वीरित्या वापरले जात आहे. आता भारतही या यादीत सामील होणार आहे.
