Wildlife Decline: जगभरात वन्यजीवांची संख्या घटतेय, पण काही प्रजातींना वाचवण्यात यश
सार
जगभरातील वन्यजीवांच्या संख्येत मोठी घट होत असल्याचं एका नव्या अहवालातून समोर आलं आहे. मात्र, योग्य उपाययोजना केल्यास वन्यजीवांना वाचवणं शक्य असल्याचंही यातून स्पष्ट झालंय.
'२०२६ लिव्हिंग प्लॅनेट रिपोर्ट'नुसार, २०२२ सालापर्यंत जगभरातील वन्यजीवांच्या संख्येत सातत्याने घट होत असल्याचं समोर आलं आहे. काही ठिकाणी वन्यजीवांना वाचवण्यात यश आलं असलं, तरी जागतिक पातळीवर मात्र अजूनही फारशी सुधारणा दिसलेली नाही, असं संशोधकांचं म्हणणं आहे.
झूलॉजिकल सोसायटी ऑफ लंडन (ZSL) आणि WWF ने मिळून हा अहवाल तयार केला आहे. यासाठी त्यांनी ५२ वर्षांच्या काळातील सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर आणि माशांच्या ५,७९० प्रजातींच्या तब्बल ३५,८०३ गटांचा अभ्यास केला.
या अहवालानुसार, १९७० ते २०२२ या काळात वन्यजीवांच्या संख्येत दरवर्षी सरासरी २.५ टक्क्यांनी घट झाली आहे. निसर्गातील जैवविविधता ज्या वेगाने नष्ट होत आहे, ते पाहता ही आकडेवारी चिंता वाढवणारी असल्याचं पर्यावरण तज्ज्ञांनी म्हटलंय.
ZSL चे मुख्य संवर्धन अधिकारी अँड्र्यू टेरी यांनी सांगितलं की, वन्यजीवांची संख्या अजूनही सरासरीने कमीच होत आहे आणि जागतिक पातळीवर यात सुधारणा होण्याची कोणतीही चिन्हं सध्या तरी दिसत नाहीत.
संशोधकांनी एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे की, ही आकडेवारी म्हणजे जगभरात मरण पावलेल्या प्राण्यांची थेट मोजदाद नाही. तर, ठराविक काळातील प्राण्यांच्या संख्येतील बदलांचा हा अभ्यास आहे. त्यामुळे आधीच कमी संख्या असलेल्या प्रजातींमधील बदलांचा यावर लगेच परिणाम दिसून येतो.
गोड्या पाण्यातील जीवांना याचा सर्वात मोठा फटका बसला आहे. अहवालानुसार, या काळात गोड्या पाण्यातील जीवांची संख्या तब्बल ८५ टक्क्यांनी घटली आहे. त्याखालोखाल जमिनीवरील वन्यजीवांमध्ये ६९ टक्के, तर समुद्रातील जीवांमध्ये ५९ टक्क्यांची घट नोंदवली गेली आहे.
वेगवेगळ्या खंडांचा विचार केला, तर परिस्थिती आणखीनच भयंकर दिसते. दक्षिण अमेरिकेत वन्यजीवांच्या संख्येत सर्वाधिक म्हणजे ९५ टक्क्यांची घट झाली आहे. तर, आफ्रिकेत १९७० ते २०२२ या काळात ही घट ८० टक्के इतकी होती.
२०२४ मध्ये आलेल्या आधीच्या अहवालाच्या तुलनेत या नव्या अहवालाची व्याप्ती वाढवण्यात आली आहे. यावेळी संशोधकांनी आणखी २९५ प्रजाती आणि ९६७ गटांच्या डेटाचा यात समावेश केला आहे.
नव्या आकडेवारीमुळे जैवविविधतेची चिंता वाढली
संशोधकांच्या मते, या वाढीव डेटाबेसमुळे आधीच्या अहवालांमध्ये दिसलेला वन्यजीव घटीचा कल अधिक स्पष्ट आणि खात्रीशीर झाला आहे.
प्राण्यांचा अधिवास नष्ट होणे आणि जंगलांची होणारी नासधूस ही वन्यजीवांच्या घटत्या संख्येमागची मुख्य कारणं असल्याचं या अहवालात म्हटलं आहे. पण त्याचवेळी, जैवविविधतेला एकाच वेळी अनेक धोक्यांचा सामना करावा लागत असल्याचंही शास्त्रज्ञांनी नमूद केलंय.
नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा अतिवापर, हवामान बदल, प्रदूषण, बाहेरून आलेल्या प्रजातींचा वाढता वावर आणि विविध आजार यांसारख्या कारणांमुळेही वन्यजीवांची संख्या वेगाने कमी होत आहे.
या सर्व आकडेवारीवरून वन्यजीव संवर्धनासमोर किती मोठं आव्हान आहे, याची कल्पना येते. पण तरीही, परिस्थिती पूर्णपणे हाताबाहेर गेलेली नाही, असा विश्वास संशोधक आणि पर्यावरण संस्थांनी व्यक्त केला आहे.
WWF च्या महासंचालक कर्स्टन शुईट यांनी सांगितलं की, जर आपण योग्य नियोजन करून सातत्याने प्रयत्न केले, तर वन्यजीवांची संख्या पुन्हा वाढवणं नक्कीच शक्य आहे. अनेक संवर्धन प्रकल्पांमधून हे सिद्धही झालं आहे.
विशेष प्रयत्न केल्यामुळे काही प्रजातींच्या संख्येत चांगली वाढ झाल्याचंही या अहवालात नमूद केलंय. यामध्ये वाघ, अटलांटिक ब्लूफिन ट्यूना, पॅसिफिक ब्लूफिन ट्यूना, दक्षिण आफ्रिकेतील हत्ती आणि हिरव्या समुद्री कासवांचा समावेश आहे.
या उदाहरणांवरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, वन्यजीवांची घटती संख्या ही न बदलता येणारी गोष्ट नाही. जर सर्वांनी मिळून प्रयत्न केले, तर नक्कीच चांगले परिणाम दिसू शकतात. धोक्यांवर थेट उपाययोजना केल्यास काय साध्य होऊ शकतं, याची ही उत्तम उदाहरणे आहेत, असं WWF चं म्हणणं आहे.
पण, केवळ काही प्रजातींना वाचवून जैवविविधतेचा हा ऱ्हास थांबणार नाही, असा इशाराही या अहवालात दिला आहे. वन्यजीव संवर्धनासोबतच आपल्या आर्थिक आणि सामाजिक व्यवस्थेतही मोठे बदल करणं गरजेचं आहे.
निसर्गाची होणारी ही हानी मोठ्या प्रमाणावर थांबवायची असेल, तर ऊर्जा निर्मिती, अन्न उत्पादन आणि आर्थिक धोरणांमध्ये सुधारणा करणं आवश्यक असल्याचं शुईट यांनी स्पष्ट केलं.
थोडक्यात सांगायचं तर, हा अहवाल एक संमिश्र चित्र उभं करतो. एका बाजूला हजारो वन्यजीवांची संख्या वेगाने कमी होत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला योग्य प्रयत्नांमुळे काही प्रजातींना वाचवण्यात यशही आलं आहे. जगभरातील जैवविविधतेवर सध्या प्रचंड दबाव असला तरी, योग्य संवर्धन उपाय आणि व्यवस्थेतील बदलांच्या मदतीने येत्या काळात वन्यजीवांची संख्या स्थिर करणं आणि ती वाढवणं शक्य असल्याचा विश्वास संशोधकांनी व्यक्त केला आहे.