Donald Trumps Iran War Dilemma Explained: जगातली सर्वात मोठी लष्करी ताकद असूनही अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प इराणसमोर का हतबल झाले आहेत? ट्रम्प यांचा डाव कुठे आणि कसा फसला?
सध्या ट्रम्प इराण आणि समुद्राच्या मध्ये अडकले आहेत. त्यांना युद्ध थांबवताही येत नाहीये आणि पुढेही जाता येत नाहीये. सतत धमक्या देऊनही इराणने होर्मुझची सामुद्रधुनी काही उघडली नाही. अमेरिकेने बॉम्बफेक थांबवली नाही, तरी इराणने आखाती देशांवर हल्ले सुरूच ठेवले आहेत. ज्या आखाती देशांनी संरक्षणासाठी अमेरिकेला तळ दिले, आता त्यांनाच अमेरिकेच्या तळांचं संरक्षण करावं लागतंय. तेलाच्या किमती प्रति बॅरल १०६ डॉलरवर पोहोचल्या आहेत. अर्थव्यवस्था मोठ्या संकटात सापडली आहे. अमेरिकेत युद्धविरोधी भावना भडकली आहे. खुद्द ट्रम्प यांच्या पक्षाचे नेतेही त्यांच्या विरोधात बोलत आहेत. अगदी केरळपासून जगाच्या कानाकोपऱ्यात युद्धाचे परिणाम दिसू लागले आहेत. आता पुढे काय करायचं, हा प्रश्न असताना नेतान्याहू मात्र लेबनॉन ताब्यात घेण्याच्या हट्टाला पेटले आहेत. थोडक्यात, सुरू केलेलं युद्ध आता ट्रम्प यांच्या हातातून निसटलं आहे.
26
गेल्या आठवड्यात ट्रम्प यांनी एक पोस्ट केली होती. 'इराण १०० टक्के हरला आहे. अमेरिकेशी पंगा घेतला की असंच होतं.' पण त्यानंतर तीनच दिवसांत ट्रम्प यांनी भूमिका बदलली. त्यांनी होर्मुझची सामुद्रधुनी ताब्यात घेण्यासाठी चीन, फ्रान्स, जपान, दक्षिण कोरिया आणि ब्रिटनकडे मदत मागितली. एक-दोन देशांनी कशीबशी हो-नाही करत प्रतिक्रिया दिली. बाकीचे देश विचारात पडले. यामुळे ट्रम्प संतापले. 'मदत केली नाही, तर नाटोचं भविष्य अंधारात जाईल,' अशी धमकीच त्यांनी दिली. स्पेन आणि ऑस्ट्रेलियाने तर तोंडावरच 'या खेळात आम्ही नाही' असं सांगितलं. ब्रिटनची गोष्ट तर मजेशीर आहे. गेल्या आठवड्यात ब्रिटिश पंतप्रधान केअर स्टारमर यांनी स्वतःहून मदतीसाठी दोन विमानवाहू जहाजं पाठवण्याची तयारी दर्शवली होती. तेव्हा ट्रम्प यांनी त्यांना हिणवलं होतं. 'आम्हाला सध्या गरज नाही, जिंकल्यावर युद्धात सामील होणाऱ्यांची आम्हाला गरज नाही,' असं ते म्हणाले होते. आणि आता त्याच ब्रिटनकडे ट्रम्प यांना मदत मागावी लागली.
36
ट्रम्प यांनी फक्त ब्रिटनलाच नाही, तर 'नाटो'च्या नावाखाली प्रत्येक युद्धात सोबत उभ्या राहिलेल्या युरोपीय देशांनाही बाजूला सारून इस्रायलसोबत युद्ध सुरू केलं. गेल्या काही काळापासून ते युरोपीय देशांना जवळही येऊ देत नव्हते. मध्येच 'मी ग्रीनलँड घेतोय' असं म्हणणं, नाही दिलं तर 'आयात शुल्काने (tariff) मारून टाकेन' अशी धमकी देणं, असे प्रकार सुरू होते. आणि आता त्याच देशांसमोर त्यांना मदतीसाठी हात पसरावे लागत आहेत. ज्या ट्रम्प यांनी आधी 'इराण १०० टक्के हरला' असं म्हटलं होतं, तेच आता 'हे आम्हाला एकट्याला जमणार नाही, तुम्ही सगळ्यांनी मदत करा' असं म्हणत आहेत.
सध्या ट्रम्प यांच्यासमोर दोनच मार्ग आहेत: एकतर युद्ध सुरू ठेवणं किंवा विजय घोषित करून माघार घेणं. पण हे दोन्ही निर्णय धोकादायक आहेत. युद्ध सुरू ठेवल्यास इराण लष्करीदृष्ट्या कमकुवत होईल, पण होर्मुझ आणि आखाती देशांमधील त्यांचा धोका कमी होईलच असं नाही. उलट, अधिक अमेरिकन सैनिकांचा जीव जाऊ शकतो आणि आर्थिक बोजाही वाढेल. इराण लष्करीदृष्ट्या कमकुवत झाला हे खरं आहे, पण जागतिक तेल बाजारात उलथापालथ करण्याची आणि आखाती देशांवर हल्ला करण्याची क्षमता त्यांच्यात अजूनही आहे. विजय घोषित करून माघार घेणंही सोपं नाही. कारण 'सत्तापालट करू' ही घोषणा फसली आहे. खामेनेई यांच्यानंतर त्यांचा मुलगा सत्तेवर आला आणि त्याने तर भूमिका आणखी कठोर केली आहे. शिवाय, अणुबॉम्बचा धोका आहेच. इराणकडे १० किंवा त्याहून अधिक अण्वस्त्रं बनवण्यासाठी पुरेसं इंधन आहे. हे जप्त करण्यासाठी इराणमधील भूमिगत केंद्रांवर जमिनीवरून हल्ला करावा लागेल, जे खूपच धोकादायक आहे.
56
युद्ध सुरू ठेवावं की माघार घ्यावी, याबद्दल ट्रम्प प्रचंड गोंधळलेले आहेत. त्यांच्या वक्तव्यांमधून ते स्पष्ट दिसतं. कधी ते युद्ध जिंकल्याचं सांगतात, तर कधी 'अजून खूप लढायचं आहे' असं म्हणतात. ट्रम्प त्यांच्या निर्णयांना 'सहज प्रवृत्ती' (instinct) म्हणतात. 'युद्ध करावंसं वाटलं, म्हणून सुरू केलं. थांबवावंसं वाटेल तेव्हा थांबवेन,' असं त्यांनी फॉक्स न्यूजला सांगितलं. पण हे युद्ध आहे. मनात येईल तसं वागणं इथे चालत नाही. यासाठी अचूक नियोजन आणि सूक्ष्म अंमलबजावणीची गरज असते. संभाव्य परिणामांचा विचार करून आपल्या लोकांना विश्वासात घेणं महत्त्वाचं असतं. आणि नेमकी हीच गोष्ट ट्रम्प विसरत आहेत.
66
ट्रम्प यांच्या बाबतीत नेमकं काय चुकलं? अमेरिकेचे सिनेटर ख्रिस मर्फी यांनी याची कारणं स्पष्टपणे सांगितली आहेत. एक: होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद करण्याची इराणची धमकी पोकळ आहे, असं नेतान्याहूंनी ट्रम्प यांना सांगितलं आणि ट्रम्प यांनी त्यावर विश्वास ठेवला. ही पहिली चूक. दोन: अमेरिकेच्या नौदलाच्या मर्यादा. अमेरिकी नौदल टँकर्सना सहज सुरक्षा देऊ शकेल, असं ट्रम्प यांना वाटलं. तो अंदाजही चुकला. तीन: इराणच्या ड्रोन युद्धतंत्राला ट्रम्प यांनी गांभीर्याने घेतलं नाही. युक्रेन युद्धातून त्यांनी काहीच धडा घेतला नाही. चार: हिजबुल्लाह आणि इराकमधील इराण समर्थक सशस्त्र गटांकडून असलेला धोका ट्रम्प यांनी कमी लेखला. यामुळे एका मोठ्या प्रादेशिक युद्धाला तोंड फुटलं. पाच: युद्ध कसं संपवायचं, याबद्दल ट्रम्प यांच्याकडे कोणतीही योजना (exit strategy) नव्हती. याच सगळ्या गोष्टींचा विचार करून आधीच्या अध्यक्षांनी इराणशी युद्ध टाळलं होतं. सिनेटर मर्फी म्हणतात, 'ट्रम्प यांचं युद्धावरील नियंत्रण सुटलं आहे. युद्ध संपवणं हाच त्यांच्यासमोरचा एकमेव मार्ग आहे.'
