Breakup Psychology: प्रेमभंग झाला तरी मनातून 'एक्स' चा विचार का जात नाही?

Breakup Psychology: ब्रेकअपनंतर आयुष्यात पुढे जायचं असं अनेकजण ठरवतात. पण एक्सची आठवण येते आणि पुन्हा भूतकाळात रमून दुःखी होतात. असं नक्की का होतं? एक्सला विसरू न शकण्यामागे प्रेम आहे की अहंकार? याबद्दल मानसशास्त्र काय सांगतं ते इथे पाहूया. 

ब्रेकअप सायकॉलॉजी

प्रेमात अनेकजण अयशस्वी होतात. पण काहीजण आयुष्यातून निघून गेलेल्या व्यक्तीबद्दलच विचार करत राहतात. यामागे अनेक कारणं असल्याचं मानसशास्त्र सांगतं. भावनिक जवळीक ते स्वाभिमानाला धक्का लागण्यापर्यंत अनेक खोल मानसिक प्रक्रिया यात गुंतलेल्या असतात, असं मानसशास्त्रज्ञ सांगतात. त्याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.

इमोशनल बॉन्डिंग..

मानसशास्त्रानुसार, जेव्हा आपण एखाद्याशी भावनिकरित्या जोडले जातो, तेव्हा त्यांच्याबद्दल एक सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. ती व्यक्ती आपल्या आयुष्याचा एक भाग बनते. ब्रेकअपनंतर ही सुरक्षितता अचानक निघून गेल्यामुळे मनात एक पोकळी निर्माण होते. हे खऱ्या प्रेमामुळेही असू शकतं. विशेषतः जर आपण त्या व्यक्तीसोबत भविष्याची स्वप्नं पाहिली असतील, तर ती स्वप्नं भंगल्यामुळे दुःख आणखी वाढतं. म्हणूनच एक्सच्या आठवणी, फोटो आणि एकत्र घालवलेले क्षण मनाला सतत त्रास देतात.

इगो दुखावल्यामुळे..

पण, हे पूर्णपणे प्रेमच आहे असं समजणं चुकीचं आहे. कधीकधी आपण त्या व्यक्तीला नाही, तर त्या व्यक्तीसोबत असताना 'आपल्याला मिळणाऱ्या भावनेला' मिस करत असतो. म्हणजे, त्यांच्याकडून मिळणारं महत्त्व, प्रेम मिळत असल्याची भावना यांसारख्या गोष्टी. मानसशास्त्रानुसार, ब्रेकअपनंतर आपल्या आत्मसन्मानाला धक्का बसण्याची शक्यता असते. 'मी कमी पडलो/पडले का?', 'मला का सोडून दिलं?' हे प्रश्न इगो दुखावून जातात. त्यामुळेही काहीजण एक्सला विसरू शकत नाहीत.  

या रसायनांचा प्रभाव..

इतकंच नाही, तर प्रेमात असताना मेंदूमध्ये डोपामाइन, ऑक्सिटोसिन आणि सेरोटोनिनसारखी रसायनं स्रवतात. ही रसायनं आनंद, जवळीक आणि समाधानाची भावना निर्माण करतात. ब्रेकअपनंतर या रसायनांची पातळी अचानक कमी होते. हे एखाद्या व्यसनाधीन सवयीतून बाहेर पडताना येणाऱ्या पोकळीसारखं असतं. म्हणूनच एक्सबद्दल पुन्हा पुन्हा विचार करणं, सोशल मीडियावर त्यांना पाहणं, मेसेज करण्याची इच्छा होणं यांसारख्या गोष्टी घडतात.

नातं तुटण्याची पद्धत..

मानसशास्त्रानुसार, नातं तुटण्याची पद्धतही महत्त्वाची असते. जर आपण स्वतः नातं तोडलं असेल, तर मन ते लवकर स्वीकारू शकतं. पण समोरच्या व्यक्तीने आपल्याला सोडल्यावर, आपल्यात हरल्याची भावना वाढते. आपला मेंदू नकाराला (rejection) एका मोठ्या वेदनेसारखं अनुभवतो. यावेळी 'मला का सोडलं?' हा प्रश्न प्रेमापेक्षा जास्त इगोला त्रास देतो. म्हणूनच काहीजण पुन्हा त्या व्यक्तीला भेटू इच्छितात. पण ते प्रेमामुळे नाही, तर 'मी एक मौल्यवान व्यक्ती आहे हे सिद्ध करण्याच्या' आतुरतेमुळेही असू शकतं.

स्पष्टता आवश्यक

नातं का संपलं याबाबत स्पष्टता नसेल, तरीही मन सतत विचार करत राहतं. मानसशास्त्रात याला 'रुमिनेशन' (Rumination) म्हणतात. म्हणजे तोच विचार पुन्हा पुन्हा मनात येणं. त्यामुळे दुःख दुप्पट होतं. मनाला स्पष्टता मिळाली नाही, तर एक्सला विसरणं कठीण होतं. इथे प्रेमापेक्षा भावनिक गुंतागुंत जास्त काम करते.

आपण काय मिस करत आहोत..

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, आपण नक्की काय मिस करत आहोत याचं मनापासून विश्लेषण करायला हवं. त्या व्यक्तीला? की नात्यात मिळालेली ओळख, मैत्री आणि सुरक्षितता? हे जाणून घ्यायला हवं. डायरी लिहिणं, समुपदेशन (counselling) घेणं, काही काळासाठी सोशल मीडिया संपर्क तोडणं यांसारख्या गोष्टी मनाला मदत करतात, असं मानसशास्त्रज्ञ सुचवतात.