आपण रोज वापरत असलेल्या नाण्यांच्या कडेला बारीक रेषा का असतात, याचा तुम्ही कधी विचार केलाय का? या रेषा फक्त डिझाईनसाठी नसून, यामागे फसवणूक रोखण्याचा शेकडो वर्षांचा रंजक इतिहास दडलेला आहे.
आपण रोज नाणी वापरतो, पण तुम्ही कधी ती बारकाईने पाहिली आहेत का? नाण्याच्या पुढच्या आणि मागच्या बाजूला वेगवेगळी डिझाईन असते. पण तुम्ही कडेला पाहिलंत, तर काही नाण्यांवर बारीक रेषा दिसतात, तर काहींची कडा एकदम गुळगुळीत असते.
नाण्यांच्या कडेला या रेषा का असतात? हे फक्त डिझाईन आहे की यामागे काही खास कारण आहे?
खरंतर, या रेषांमागे शेकडो वर्षांचा इतिहास आणि सुरक्षेचं कारण दडलंय. विशेषतः बनावट नाण्यांना आळा घालण्यासाठी आणि नाण्यांची किंमत सहज ओळखण्यासाठी या रेषा खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
24
नाण्यांच्या कडेला रेषा कशा आल्या?
जुन्या काळी लोक सोने आणि चांदीची नाणी वापरायचे. तेव्हा काही भामटे नाण्यांच्या कडेचं मौल्यवान सोनं किंवा चांदी थोडी-थोडी खरवडून काढायचे आणि ती नाणी पुन्हा बाजारात चालवायचे.
यामुळे नाण्याचं वजन कमी व्हायचं, पण त्याची किंमत तीच राहायची. या फसवणुकीमुळे सरकार आणि सामान्य लोकांचं मोठं आर्थिक नुकसान व्हायचं.
या समस्येवर मात करण्यासाठीच नाण्यांच्या कडेला रेषा आणि खास डिझाईन तयार करण्याची पद्धत सुरू झाली.
१७ व्या शतकात झालेला मोठा बदल!
१७ व्या शतकात नाण्यांच्या कडेला रेषा तयार करण्याच्या तंत्रज्ञानाला खूप महत्त्व आलं. यामुळे मशीनच्या मदतीने एकाच आकाराची आणि डिझाईनची नाणी बनवणं शक्य झालं.
१६९० च्या दशकात इंग्लंडमध्ये नाण्यांमधील फसवणूक रोखण्यासाठी हे तंत्र वापरलं गेलं. त्यावेळी 'रॉयल मिंट'मध्ये काम करणारे प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ आयझॅक न्यूटन यांनीही या सुधारणांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.
34
नाण्यांवर रेषा असण्याचे फायदे काय?
१. फसवणूक ओळखायला मदत
जर कोणी नाण्याच्या कडेच्या रेषा खरवडल्या, तर त्याची डिझाईन खराब होते. यामुळे नाण्यासोबत कोणी छेडछाड केलीय का, हे लगेच ओळखता येतं.
२. अंध व्यक्तींना ओळखायला सोपं
नाण्याच्या कडेला स्पर्श करून त्याचा आकार ओळखता येतो. वेगवेगळ्या नाण्यांवर वेगवेगळ्या डिझाईन्स असल्यामुळे अंध व्यक्तींना नाणी ओळखायला खूप मदत होते. भारतीय नाण्यांच्या डिझाईनमध्येही या गोष्टीची खास काळजी घेतली आहे.
३. बनावट नाणी बनवणं कठीण
नाण्याच्या दोन्ही बाजूंसोबतच कडेलाही अचूक डिझाईन असल्यामुळे, हुबेहूब बनावट नाणी बनवणं गुन्हेगारांसाठी खूप कठीण जातं. अर्थात, फक्त रेषा असल्या म्हणजे बनावट नाणी पूर्णपणे थांबतात असं नाही, पण ते एक महत्त्वाचं सुरक्षा कवच नक्कीच आहे.
