Rare Star: विश्वाच्या जन्माचा साक्षीदार! शास्त्रज्ञांना सापडला १५०,००० प्रकाशवर्ष दूर असलेला दुर्मिळ तारा

Rare Star खगोलशास्त्रज्ञांनी विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात तयार झालेला एक अत्यंत दुर्मिळ तारा शोधून काढला आहे. यात लोहाचं प्रमाण खूपच कमी आहे. PicII-503 नावाचा हा तारा म्हणजे एक 'कॉस्मिक जीवाश्म' (Cosmic Fossil) आहे, जो विश्वाच्या सुरुवातीच्या रासायनिक इतिहासाची महत्त्वाची माहिती देतो.

Rare Star खगोलशास्त्रज्ञांनी एक असा शोध लावला आहे, जो आपल्याला थेट विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात घेऊन जातो. स्पेस डॉट कॉमनुसार, संशोधकांनी दुसऱ्या पिढीचा (POP II) एक असा तारा शोधला आहे, ज्यात लोहाचं प्रमाण खूपच कमी आहे. हा तारा म्हणजे विश्वाच्या सुरुवातीच्या रासायनिक विकासाचा एक जिवंत पुरावा मानला जात आहे.

POP II तारा

'पिक्टर II' नावाच्या एका छोट्या आकाशगंगेत (galaxy) हा तारा सापडला आहे. ही आकाशगंगा 'पिक्टर' नावाच्या तारकासमूहात आहे. पृथ्वीपासून सुमारे १५०,००० प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या या ताऱ्याला PicII-503 असं नाव देण्यात आलं आहे. व्हिक्टर एम. ब्लँको (Víctor M. Blanco) ४-मीटर दुर्बिणीवर बसवलेल्या डार्क एनर्जी कॅमेरा (DECam) वापरून हा तारा शोधण्यात आला. याची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे, या ताऱ्यात सूर्याच्या तुलनेत फक्त १/४०,००० पट लोह आहे. म्हणजे जवळजवळ नाहीच!

विश्वातील पहिल्या पिढीचे तारे (POP III) फक्त हायड्रोजन आणि हेलियमचे बनलेले होते. त्यांच्या आतच कार्बन आणि  लोहासारखी जड मूलद्रव्ये तयार झाली. जेव्हा हे तारे सुपरनोव्हा म्हणून फुटले, तेव्हा ही मूलद्रव्ये अवकाशात पसरली आणि त्यातूनच पुढच्या पिढीचे तारे (POP II) तयार झाले. अशाप्रकारे तयार झालेले POP II तारे, विश्वाच्या रासायनिक इतिहासाची नोंद ठेवणाऱ्या टाईम कॅप्सूलसारखं काम करतात. PicII-503 मध्ये लोहाचं प्रमाण इतकं कमी आहे की, आपल्या आकाशगंगेच्या बाहेर सापडलेला हा आतापर्यंतचा सर्वात कमी लोह असलेला तारा आहे, असं संशोधक सांगतात.

मॅजिक सर्व्हेमधून मिळालेल्या डेटामध्ये हा शोध लागला. त्यानंतर व्हेरी लार्ज टेलिस्कोप (VLT) सारख्या शक्तिशाली दुर्बिणी वापरून केलेल्या तपासणीत याच्या वैशिष्ट्यांची पुष्टी झाली. शास्त्रज्ञांच्या मते, पहिल्या पिढीतील तारे कमी ऊर्जेच्या सुपरनोव्हा स्फोटातून नष्ट झाले असावेत, ज्यामुळे या ताऱ्यात कार्बन-लोह गुणोत्तर खूप कमी आहे. यातून विश्वाच्या सुरुवातीच्या रासायनिक बदलांविषयी अत्यंत महत्त्वाची माहिती मिळते.

नेचर ॲस्ट्रॉनॉमी जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेला हा अभ्यास, विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळाबद्दलच्या अभ्यासाला नवी दिशा देत आहे. NOIRLab च्या नॅशनल सायन्स फाऊंडेशनचे प्रोग्राम डायरेक्टर ख्रिस डेव्हिस यांनी एका निवेदनात म्हटलं आहे की, "हे एक प्रकारचं 'कॉस्मिक पुरातत्वशास्त्र' (cosmic archaeology) आहे. आम्ही विश्वातील पहिल्या ताऱ्यांचे ठसे जपून ठेवलेले दुर्मिळ 'तारा-जीवाश्म' शोधत आहोत."