Pulsar: आकाशगंगेच्या मध्यभागी सापडला 'डेड स्टार', शास्त्रज्ञही चक्रावले

आकाशगंगेच्या केंद्रातून एक रहस्यमयी सिग्नल शास्त्रज्ञांना मिळाला आहे. हा सिग्नल BLPSR नावाच्या एका 'डेड स्टार' किंवा पल्सरमधून येत असावा, असा अंदाज आहे. या शोधामुळे सॅजिटेरियस ए* या महाकाय कृष्णविवराच्या गुरुत्वाकर्षणाचा अभ्यास करणं सोपं होणार आहे.

आपली आकाशगंगा म्हणजेच 'मिल्की वे'च्या अगदी मध्यभागी असलेल्या एका अज्ञात वस्तूपासून शास्त्रज्ञांना एक शक्तिशाली सिग्नल मिळाला आहे. या शोधामुळे आकाशगंगेच्या केंद्रात असलेल्या सॅजिटेरियस ए* (Sagittarius A*) नावाच्या महाकाय कृष्णविवराच्या (Supermassive Black Hole) आसपास काय घडतंय, याची नवी माहिती समोर येऊ शकते.

मिळालेले संकेत एका 'डेड स्टार' म्हणजेच पल्सरमधून येत असावेत, असा प्राथमिक अंदाज आहे. या संभाव्य पल्सरला BLPSR असं नाव देण्यात आलं आहे. विशेष म्हणजे, हा पल्सर प्रत्येक ८.१९ मिलिसेकंदात स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करतो, म्हणजेच तो प्रचंड वेगाने फिरत आहे.

आकाशगंगेतील 'डेड स्टार'

जेव्हा सूर्यापेक्षा खूप मोठ्या ताऱ्यांमधील इंधन संपतं आणि त्यांचा स्फोट होतो, तेव्हा त्यांच्या अवशेषांपासून पल्सर तयार होतात. यांना 'न्यूट्रॉन स्टार' असंही म्हणतात. खरं तर, आकाशगंगेच्या केंद्रस्थानी असे अनेक पल्सर असायला हवेत, पण तो भाग खूप गुंतागुंतीचा असल्यामुळे त्यांना शोधणं प्रचंड अवघड काम आहे. मात्र, रेडिओ लहरी या अडचणींवर मात करून तिथपर्यंत पोहोचू शकतात.

पल्सर खूप वेगाने फिरतात आणि एखाद्या दीपगृहाप्रमाणे (lighthouse) रेडिओ लहरींचे झोत बाहेर फेकतात. जेव्हा हे झोत पृथ्वीच्या दिशेने येतात, तेव्हा शास्त्रज्ञांना ते नियमित अंतराने मिळतात. यामुळेच शास्त्रज्ञ पल्सरना 'विश्वातील सर्वात अचूक घड्याळं' मानतात. त्यांच्या वेळेत होणारा अगदी छोटासा बदलही महाकाय कृष्णविवरांच्या गुरुत्वाकर्षणाचा अभ्यास करण्यासाठी मोलाचा ठरतो.

हा शोध 'द ॲस्ट्रोफिजिकल जर्नल' (The Astrophysical Journal) या प्रसिद्ध विज्ञान नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला आहे. कोलंबिया युनिव्हर्सिटीच्या संशोधकांनी 'ब्रेकथ्रू लिसन गॅलॅक्टिक सेंटर सर्व्हे' मोहिमेअंतर्गत केलेल्या निरीक्षणात हा सिग्नल शोधून काढला. सॅजिटेरियस ए* या कृष्णविवराचे वजन आपल्या सूर्यापेक्षा तब्बल ४३ लाख पट जास्त आहे. त्यामुळे त्याच्या आसपासचं गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र प्रचंड शक्तिशाली आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, इतक्या शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षणामुळे पल्सरच्या सिग्नलच्या वेळेत सूक्ष्म बदल होऊ शकतात. हे बदल अचूकपणे मोजून शास्त्रज्ञ अशा प्रचंड गुरुत्वाकर्षण असलेल्या ठिकाणी 'स्पेस-टाइम' (अवकाश-काळ) कसा वागतो, याचा अभ्यास करू शकतात. सध्या संशोधक यावर अधिक निरीक्षणं करत असून त्यांनी मिळवलेली माहिती इतर शास्त्रज्ञांसाठीही खुली केली आहे. आता जगभरातील टीम्स हा सिग्नल खरंच एका मिलिसेकंद पल्सरमधून आला आहे की नाही, हे तपासण्याचं काम करत आहेत.