Digital Dopamine: सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम आपल्याला कसे व्यसनी बनवतात? 'डिजिटल डोपामाइन'मुळे होणारे धोके आणि त्यातून बाहेर पडण्याचे सोपे मार्ग जाणून घ्या.
एखादं नोटिफिकेशन आलंय का, हे पाहण्यासाठी आपण फोन उचलतो. पण पुढचा अर्धा तास आपण रील्स (Reels) किंवा शॉर्ट्समध्ये (Shorts) कधी हरवून जातो, हे कळतही नाही. 'फक्त अजून एक व्हिडिओ बघू आणि फोन ठेवून देऊ' असं म्हणत आपण स्क्रोल (Scroll) करतच राहतो. हा अनुभव फक्त तुमचा नाही, आपल्यापैकी अनेकांची हीच रोजची कहाणी आहे! पण ही तुमची चूक नाही. सोशल मीडिया कंपन्या त्यांचे अत्याधुनिक 'अल्गोरिदम' (Algorithms) वापरून तुमच्या मेंदूत रासायनिक बदल घडवतात. यालाच वैद्यकीय भाषेत 'डिजिटल डोपामाइन' (Digital Dopamine) म्हणतात. हे नेमकं कसं काम करतं, ते सविस्तर पाहूया.
25
डोपामाइन हॅपी हार्मोन'
डोपामाइन हे आपल्या मेंदूत तयार होणारं एक प्रकारचं 'हॅपी हार्मोन' आहे. आपल्याला एखादी अनपेक्षित भेटवस्तू मिळाल्यावर किंवा कोणी आपली प्रशंसा केल्यावर हे हार्मोन तयार होतं. सोशल मीडिया कंपन्या नेमकी हीच युक्ती वापरतात. जेव्हा एखादं लाइक (Like) मिळतं, नवीन मेसेज येतो किंवा एखादा मजेशीर व्हिडिओ दिसतो, तेव्हा आपल्या मेंदूत डोपामाइन तयार होतं. कॅसिनोमधील 'स्लॉट मशीन' (Slot Machines) जसं अनपेक्षित बक्षिसं देऊन लोकांना जुगाराचं व्यसन लावतं, तसंच तंत्रज्ञान (Variable Reward System) सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स वापरतात. पुढे काय इंटरेस्टिंग दिसेल, ही अपेक्षाच आपल्याला नकळतपणे फोन स्क्रोल करायला लावते.
सध्या शॉर्ट-फॉर्म व्हिडिओंचा (Short-form videos) ट्रेंड खूप वाढला आहे. या छोट्या व्हिडिओंचे अल्गोरिदम तुमच्या आवडीनिवडी अगदी अचूकपणे ओळखतात (Personalized feeds). तुम्ही जो व्हिडिओ जास्त वेळ पाहता, तोच अल्गोरिदम पुन्हा पुन्हा तुमच्या स्क्रीनवर आणतो. यामुळे, आपण स्वतःवर नियंत्रण न ठेवता स्क्रोलिंग (Compulsive scrolling behavior) करू लागतो. यामुळे केवळ आपलं लक्ष विचलित होत नाही, तर कोणत्याही एका गोष्टीवर जास्त वेळ लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता (Cognitive endurance) सुद्धा मोठ्या प्रमाणात कमी होते.
'आपल्या फोटोला किंवा पोस्टला किती लाइक्स आले?' हे सतत तपासल्यामुळे इतरांकडून मान्यतेची अपेक्षा करण्याची सवय (Validation-seeking habits) लागते. अपेक्षेप्रमाणे लाइक्स न मिळाल्यास, त्यामुळे विनाकारण मानसिक ताण आणि चिंता (Stress and anxiety levels) वाढते. शिवाय, रात्री झोपण्यापूर्वी मोबाईल वापरणं ही अनेकांसाठी आता सवय झाली आहे. डिजिटल स्क्रीनमधून येणारा प्रकाश आणि सततच्या माहितीमुळे मेंदू उत्तेजित राहतो. याचा आपल्या नैसर्गिक झोपेच्या चक्रावर (Sleep disruption) गंभीर परिणाम होतो.
55
डिजिटल डिटॉक्स
अल्गोरिदम आपल्याला व्यसनी बनवण्याचा प्रयत्न करत असले तरी, त्यातून बाहेर पडण्याची शक्ती आपल्याच हातात आहे. यासाठी 'डिजिटल डिटॉक्स' (Digital Detox) करणं खूप गरजेचं आहे. विशिष्ट ॲप्स (Apps) दिवसातून किती वेळ वापरायची, याची मर्यादा (App Limits) आपण सेट करू शकतो. गरजेनुसार नोटिफिकेशन्स 'ऑफ' करून ठेवल्यास मेंदूला मिळणारी अनावश्यक डोपामाइनची उत्तेजना कमी होते. ऑनलाइन जगाच्या बाहेर पडून खऱ्या आयुष्यातील माणसांसोबत वेळ घालवणं, हाच आपल्या मेंदूची रिवॉर्ड सिस्टीम (Reward sensitivity) पुन्हा पहिल्यासारखी करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.
